İranın sərt xəbərdarlığının pərdəarxası: Tehran Qafqazda nədən narahatdır?

"Səfəvinin açıqlamasında iki paralel məqsəd aydın şəkildə görünür: İran, bir tərəfdən, Cənubi Qafqazda dəyişən geosiyasi reallıqlara təsir imkanlarını qorumağa çalışır, digər tərəfdən isə TRIPP layihəsinin təhlükəsizlik modeli ilə bağlı özünün prinsipial “qırmızı xətlərini” kifayət qədər açıq şəkildə ortaya qoyur".

Bu fikirləri Moderator.az-a politoloq Amid Əliyev İranın ali dini liderinin hərbi müşaviri, general-mayor Yəhya Rəhim Səfəvinin TRIPP layihəsi ilə bağlı son bəyanatını şərh edərkən bildirib.

Amid Əliyev qeyd edib ki, İran üçün əsas problem TRIPP layihəsinin özündən daha çox onun hansı təhlükəsizlik və geosiyasi arxitektura çərçivəsində həyata keçiriləcəyidir:

"Tehran Azərbaycanla Naxçıvan arasında kommunikasiya bağlantısının yaradılmasına prinsip etibarilə tamamilə qarşı çıxmır. Səfəvinin Ermənistanla müzakirələrin davam etdiyini bildirməsi də bunu göstərir. İranın əsas narahatlığı layihənin təhlükəsizlik mexanizmlərində ABŞ-ın hərbi iştirakının mümkünlüyüdür. Tehran hesab edir ki, belə bir model Cənubi Qafqazda qüvvələr nisbətini dəyişə və ABŞ-ın İran sərhədlərinə yaxın ərazidə uzunmüddətli strateji mövcudluğuna şərait yarada bilər.

Bu baxımdan Səfəvinin “İranın cavab vermək hüququnu saxlaması” barədə xəbərdarlığı adi diplomatik etirazdan daha ciddi siyasi siqnaldır. Tehran bununla Ermənistan, Azərbaycan və ABŞ-a mesaj verir ki, İranın təhlükəsizlik maraqlarına toxunan istənilən yeni regional mexanizmi kənardan formalaşdırılmış reallıq kimi qəbul etməyəcək. Xüsusilə Ermənistanın cənubundakı Sünik ərazisinin İran sərhədinə yaxınlığı nəzərə alınarsa, ABŞ-ın burada hərbi və ya təhlükəsizlik funksiyası əldə etməsi Tehran üçün sadəcə nəqliyyat məsələsi deyil, birbaşa milli təhlükəsizlik məsələsidir.

Əslində İranın narahatlığının daha dərin geosiyasi səbəbləri də var. TRIPP-in reallaşması Azərbaycan və Naxçıvan arasında yeni birbaşa bağlantı yaratmaqla yanaşı, Türkiyənin Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ilə quru əlaqələrini gücləndirə bilər. Bu proses İranın regionda malik olduğu tranzit və geosiyasi vasitəçilik imkanlarını müəyyən qədər zəiflədə bilər. 

Uzun illər Azərbaycanla Naxçıvan arasındakı əsas quru bağlantılarından birinin İran ərazisindən keçməsi Tehrana müəyyən strateji üstünlük verirdi. Yeni marşrutların yaranması isə həmin asılılığı azaldır. Buna görə də Tehran üçün məsələ yalnız ABŞ-ın mümkün hərbi iştirakı deyil, ümumilikdə Cənubi Qafqazda yeni kommunikasiya xəritəsinin formalaşmasıdır. Bu isə öz növbəsində İranın iqtisadi maraqlarına ziddir".

Politoloq vurğulayıb ki, bundan savayı, Səfəvinin açıqlamasında mühüm diplomatik incəlik var: İran layihəyə qapını tam bağlamır:

"Ermənistanla danışıqların davam etdiyini bildirməklə Tehran göstərir ki, məqsədi TRIPP-i hər hansı vasitə ilə bloklamaqdan daha çox onun formatına təsir etməkdir. İranın ideal ssenarisi odur ki, layihə iqtisadi və nəqliyyat xarakterini saxlasın, Ermənistanın suveren nəzarəti altında həyata keçirilsin və ABŞ burada hərbi və təhlükəsizlik təminatçısı rolunda çıxış etməsin.

Bu səbəbdən Səfəvinin açıqlamasını həm qırmızı xətt, həm də geosiyasi təzyiq aləti kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. Tehran bir tərəfdən öz sərhədləri yaxınlığında ABŞ-ın hərbi-strateji mövcudluğuna yol verməyəcəyini nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə layihənin iştirakçılarına “İranın maraqlarını nəzərə almadan yeni regional nizam yaratmaq mümkün deyil” mesajını verir.

Beləliklə, İranın hazırkı mövqeyinin əsas mahiyyəti TRIPP-i tamamilə rədd etmək deyil, TRIPP-in təhlükəsizlik modelinə veto xarakterli təsir imkanını qorumaqdır. Əgər ABŞ-ın iştirakı investisiya, texniki idarəetmə və kommersiya infrastrukturu ilə məhdudlaşarsa, Tehran müəyyən mərhələdə bu reallıqla barışa bilər. Lakin ABŞ hərbi personalının, təhlükəsizlik qüvvələrinin və ya faktiki təhlükəsizlik təminatçısının layihədə iştirakı məsələsi gündəmə gələrsə, İranın reaksiyasının daha sərt olması ehtimalı yüksəlir.

Azərbaycanın strateji baxımından isə burada daha geniş geosiyasi mənzərə formalaşır. TRIPP artıq yalnız Azərbaycan–Ermənistan kommunikasiyalarının açılması məsələsi deyil. Layihə tədricən ABŞ–İran, Türkiyə–İran, Rusiya–İran və ümumilikdə Qərb–Rusiya rəqabətinin kəsişdiyi mühüm regional platformaya çevrilir. Buna görə də İranın Səfəvi səviyyəsində belə sərt açıqlama verməsi göstərir ki, Tehran bu layihəni Cənubi Qafqazda yaranmaqda olan yeni geosiyasi düzənin mühüm elementlərindən biri hesab edir.

Səfəvinin açıqlaması İranın sadəcə siyasi narazılığını ifadə etmir. Bu, Tehranın “kommunikasiyalara qarşı deyilik, lakin İran sərhədinin yanında ABŞ-ın hərbi-strateji mövcudluğunu qəbul etmirik” mövqeyinin açıq ifadəsidir. Başqa sözlə, İran TRIPP-in qarşısını almaqdan çox, onun necə həyata keçiriləcəyini müəyyən edən aktorlardan biri olaraq qalmaq istəyir. Bu isə layihənin gələcək taleyində əsas sualın “TRIPP olacaq, ya olmayacaq?” deyil, “TRIPP hansı təhlükəsizlik modeli ilə və kimin strateji nəzarəti altında həyata keçiriləcək?” sualı olduğunu göstərir".

Pərvin Şakirqızı