İrəvan imtina edir, yoxsa..?

ABŞ-ın Türkiyədəki səfiri Tom Barak bildirib ki, Vaşinqton Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh müqaviləsinin imzalanmasına maneələrin aradan qaldırılması üçün Zəngəzur dəhlizi adlanan 32 km-ni icarəyə verməyə hazırdır. Lakin bu təklif regionda hələ də dəstək tapmayıb. Azərbaycan bu ideyaya məhəl qoymayıb və Ermənistan hakimiyyəti ABŞ-ın təklifini qəbuledilməz adlandırıb. "32 km yol mübahisə edirlər, amma bu xırda şey deyil. 10 ildir davam edir - 32 km yol... Və belə olur: Amerika müdaxilə edir və deyir: "Yaxşı, özümüzə alacağıq. Bizə 100 il müddətinə 32 km yol verin, hamınız bundan istifadə edə biləcəksiniz”, - Barak Nyu-Yorkda keçirdiyi brifinqdə jurnalistlərə bildirib.

Həmin gün ABŞ prezidenti Donald Tramp Ermənistan və Azərbaycanın sülh müqaviləsi bağlamağa çox yaxın olduğunu bəyan edib. "Biz daha bir məsələni həll etdik, mən Ermənistanı və Azərbaycanı nəzərdə tuturam. Görünür, məsələ yekunlaşmaq üzrədir. Uğurlu başa çatmaq üzrədir", - Ağ Evin sahibi bildirib.

Xatırladaq ki, mart ayında İrəvan və Bakı bir-biri ilə sülh müqaviləsinin mətni üzərində razılığa gələ bildiklərini təsdiqləyiblər. Nikol Paşinyan hökuməti sənədi tez bir zamanda imzalamağa hazırdır, həmkarları isə ilk növbədə ATƏT-in Minsk Qrupunun buraxılmasını və Ermənistan Konstitusiyasının yenidən yazılmasını tələb edirlər ki, bu da Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təhdid edir.

2020-ci ildən Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev vaxtaşırı Zəngəzur dəhlizindən və 1980-ci illərin sonunda qovulmuş bir neçə yüz min azərbaycanlı qaçqının Ermənistana qayıtmasından bəhs edir. Lakin bu tələblər sülhün bağlanması üçün məcburi şərtlər kimi görünmür. Eyni zamanda, Paşinyanın “Dünyanın kəsişməsi” adlı layihəsi də var ki, bu da bir yol ilə məhdudlaşmır, regionda bütün nəqliyyat kommunikasiyalarının bağlanmasını, qarşılıqlı ticarət və malların tranziti üçün ən əlverişli şəraitin yaradılmasını nəzərdə tutur. Bu, ilk növbədə, İrəvana 1990-cı illərin əvvəllərindən bəri yaşadığı qismən iqtisadi blokadadan çıxmağa kömək edəcək.

Eyni zamanda Türkiyə Zəngəzur bölgəsindən keçən yolun açılmasında son dərəcə maraqlıdır və bu, təkcə Cənubi Qafqazda deyil, həm də Mərkəzi Asiyada iqtisadi təsirini gücləndirmək üçün bu marşruta ehtiyac duyduğunu gizlətmir. “Biz bu xətti təkcə geosiyasi deyil, həm də geoiqtisadi inqilabın tərkib hissəsi hesab edirik... Dəhliz açıldıqdan sonra türk malları Xəzər dənizindən daha sürətlə keçərək Orta Asiya və Çinə çatacaq, Avropadan Çinə gələn mallar isə Türkiyədən keçməyə başlayacaq”, - deyə ölkə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan iyulun əvvəlində bildirib.

Və Azərbaycan sülh müqaviləsi imzalanana qədər Ermənistanın iqtisadi blokadasının davam etdirilməli olduğunu israr etsə də, Ankara bu tələbə o qədər də ciddi əməl etmir. Xüsusilə, iyunun sonunda Əliyev və Paşinyan bir-birinin ardınca Ərdoğanla görüşüb, iyulun əvvəlində isə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində 5 saatlıq danışıqlar aparıblar. Azərbaycan mətbuatının məlumatına görə, tərəflər digər məsələlərlə yanaşı, Zəngəzur bölgəsindən keçən yolun açılmasını müzakirə ediblər.

Nə olursa olsun, Azərbaycan hakimiyyəti xaricdəki tərəfdaşlarının bəyanatlarını şərh etməyib və Ermənistan hökuməti ABŞ-ın təşəbbüsünə qarşı çıxıb. Xüsusilə, respublikanın baş nazirinin mətbuat katibi Nazeli Bağdasaryan icarə təklifini qəbuledilməz adlandırıb. "Biz dəfələrlə bildirmişik ki, Ermənistan regional infrastrukturun blokdan çıxarılması məsələsini sırf öz suverenliyi, ərazi bütövlüyü və respublikanın yurisdiksiyası kontekstində müzakirə edir. Biz başqa məntiqi müzakirə edə bilmərik. Torpaq icarəsinə gəlincə, Ermənistan qanunvericiliyinə görə, belə bir qurum yalnız ABŞ-ın adıçəkilən kənd təsərrüfatı torpaqları üçün nəzərdə tutulmuş variantı üçün mövcuddur. Ermənistan üçün keçərli deyil”, – Bağdasaryan vurğulayıb.

Bu arada Qərb mediası daha əvvəl məlumat vermişdi ki, ABŞ hakimiyyəti yolu icarəyə götürmək deyil, onu özəl Amerika şirkətinin nəzarəti altına keçirmək fikrinə düşüb və o, bu yolla daşınan yüklərə baxacaq. Üstəlik, Vaşinqtondan əvvəl Avropa İttifaqı və Türkiyə bu barədə düşünmüşdülər, lakin məhz amerikalılar münaqişə tərəflərinə təhlükəsizlik zəmanəti verməyə qadir olan ən neytral tərəf kimi çıxış edə bilərlər.

Bağdasaryanın bəyanatına baxmayaraq, Dövlət Dumasının MDB işləri üzrə komitəsinin sədr müavini Konstantin Zatulin hesab edir ki, sövdələşmə baş tutacaq. Onun fikrincə, Amerika səfirinin dediyi kimi, “bu varianta indiki Ermənistan və Azərbaycan rəhbərliyinin razılığı var”. Deputat əlavə edib ki, bu, çox real perspektivdir. Və hətta hesab edirəm ki, Rusiya-Ermənistan, eləcə də Rusiya-Azərbaycan münasibətlərində son vaxtlar bütün kəskinləşmələr məhz onunla bağlıdır ki, Azərbaycan və Ermənistan Moskvadan Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı sual verməmək üçün gərginliyi süni şəkildə artırıblar.

Zatulin onu da xatırladıb ki, əvvəlcə söhbət marşrutun Rusiya nümayəndələrinin nəzarətində olmasından gedirdi, lakin indi nə Bakıda, nə də İrəvanda bu varianta baxılmır: "Ona görə də qəsdən elə bir vəziyyət yaradılır ki, münasibətlərin soyuması səbəbindən bu barədə Rusiyadan heç nə soruşulmasın, amma amerikalılarla bu barədə danışıqlar aparmaq əlverişlidir. Düşünürəm ki, ABŞ-ın Türkiyədəki səfiri əslində razılaşdırılanları deyib”.

Politoloq Mikael Zolyan da hesab edir ki, hər şey sövdələşməyə doğru gedir və o, rəsmi Yerevanın sərt reaksiyasını ABŞ səfirinin işlətdiyi ifadələrlə əlaqələndirir. "İcarə ilə bağlı sözlər çaşqınlıq yaradıb. Ermənistan üçün yolun ermənilərin nəzarətində qalması prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Ümumiyyətlə, ABŞ kompromis varianta gəlmək istəyir, onun çərçivəsində üçüncü tərəf yola nəzarəti həyata keçirəcək. Görünür, bu, Ermənistan və Azərbaycan üçün məqbul olacaq. Düzdür, tərəflərin hələ çox uzun yolları var, konkret detalları razılaşdırıblar", - Zolyan izah edib.

Onun sözlərinə görə, sövdələşmə nəticəsində Yerevan sülh və sabitlik əldə edəcəyinə, Türkiyə ilə münasibətlərin nizamlanmasına, malların öz ərazisindən tranzitinə görə ödənişin həyata keçirilməsinə ümid edir. Azərbaycana gəlincə, sülh müqaviləsinin imzalanmasını hələ çox uzun müddət gözləmək olar. Xüsusən də indiki şəraitdə Ermənistan hakimiyyəti Konstitusiyanı yenidən yaza bilməyəcək.

V.VƏLİYEV