İrəvan və Naxçıvanın işğalına Avropa şahidliyi

176 il əvvəlin “Danimarka Kral Sarayı və Dövlət Təqvimi” nədən xəbər verir?

Tarixin izləri, adətən, böyük müharibələrin gurultusunda, imperator fərmanlarının möhüründə, sərkərdələrin qanla yazılan zəfərlərində axtarılır. Biz də öyrəşmişik ki, taleyimizi müqavilələrin çoxsəhifəli maddələrində, diplomatik danışıqların pərdəarxasında, arxivlərin qalın dəftərlərində axtaraq. Bəzən tarix ən gözlənilməz yerdə – bir dövlətin sadə təqvimində, səssiz statistika sətrində heç kimin diqqət etmədiyi rəsmi qeyd şəklində qarşımıza çıxır.

Bu baxımdan, 1849-cu ildə Kopenhagendə nəfis tərtibatla çap edilən, Danimarkanın rəsmi illiyi olan “Danimarka Kral Sarayı və Dövlət Təqvimi” vərəqlənərkən, sanki, Cənubi Qafqazdan gələn uzaq bir səs eşidilir: “İrəvan və Naxçıvan 1828 və Axaltsix 1829. Bir cümlə, iki tarix, üç toponim… Bu qısa sətir, əslində, Naxçıvanın beynəlxalq siyasi xəritədə rəsmiləşdiyi tarixi anı Avropanın bir dövlətinin dili ilə təsdiqləyir.

“Danimarka Kral Sarayı və Dövlət Təqvimi” 1734-2014-cü illər arasında ildə bir dəfə nəşr olunub, yəni 280 il davam edən ardıcıl illik nəşr ənənəsidir. İlk dövrlərdə daha çox saray və mərkəzi idarəetmə haqqında məlumatlar (dövlət orqanları, kral ordenləri, medallar, fəxri nişan sahiblərinin siyahıları və s.) versə də, zamanla bütün dövlət aparatını və bir sıra yarırəsmi qurumları, eləcə də Danimarkanın diplomatik münasibətləri (ölkənin diplomatik nümayəndəlikləri, xarici ölkələrin Danimarkadakı səfirlik və konsulluqları, beynəlxalq və transmilli təşkilatlarla bağlı əsas məlumatlar), habelə, xarici dövlətlər barədə əsas siyasi-statistik məlumatları özündə cəmləşdirən rəsmi istinad kitabına çevrilib.

Onun 1849-cu il buraxılışında Rusiya imperiyasının sahəsi və ərazisinin formalaşma mərhələləri sadalanarkən strateji Qafqaz nöqtələri xüsusi tarixlə vurğulanır: “Erivan og Nachitschewan 1828”, “Achalzit 1829”.

Bu, sadəcə, coğrafi adların sadalanması deyil. Bu, Danimarka dövlət təfəkküründə Rusiyanın Cənubi Qafqazda sərhədlərini nə vaxt və harada sabitləşdirdiyinin rəsmi xronoloji işarəsidir.

Məlumdur ki, 1828-ci il tarixli Türkmənçay müqaviləsi (3-cü və 4-cü maddələr) ilə İrəvan və Naxçıvan rəsmi şəkildə Rusiyaya verildi və sərhəd Araz çayı boyunca çəkildi.

1829-cu ildə imzalanan Ədirnə müqaviləsi isə Osmanlının Cənubi Qafqazdan geri çəkilməsini rəsmiləşdirdi. Osmanlı imperiyası Rusiyanın Gürcüstanı ilhaq etməsini (İmeretiya, Minqreliya və Quriya ilə birlikdə), Türkmənçay sülhü ilə Naxçıvan və İrəvanı özünə birləşdirməsini və Rusiyanın İranla əldə etdiyi yeni sərhədləri, faktiki olaraq, rəsmən tanıdı. Məhz bu səbəbdəndir ki, Danimarkanın rəsmi illiyində bu iki hadisə yan-yana və dəqiq tarixləri ilə birlikdə verilir: “İrəvan və Nachitschewan 1828 və Achalzit 1829”. Bu, Rusiyanın Qafqaz sərhəd daşlarının qoyulduğu son iki həlledici mərhələ kimi təqdim olunur.

Danimarka mətni bizə nə deyir? Bu qısa sətir üç mühüm ismarış verir:

1. İrəvan və Naxçıvan “hadisə” kimi qeyd olunur. Danimarka üçün geosiyasi əhəmiyyət daşıyan bu bölgələr, sadəcə, adi şəhərlər deyil, Rusiya imperiyasının ərazi qazancı kimi tarixə düşən siyasi faktdır. Bu, onun regionda strateji əhəmiyyətinin dolayısı ilə etirafıdır;

2. Neytral şahidlik obyektiv faktları ortaya qoyur. Danimarka nə Rusiyanın müttəfiqi, nə Osmanlının düşməni, nə də Qacar–Rusiya qarşıdurmasının tərəfi idi. Buna görə də həmin qeyd təbliğat iddia deyil, neytral Avropa müşahidəsidir;

3. Bu sətir göstərir ki, XIX əsrin ortalarında Naxçıvan artıq Avropanın rəsmi dövlət statistikasında “Rusiya sərhədinin bir hissəsi” kimi oturuşmuşdu. Deməli, Avropa siyasi şüurunda Naxçıvan xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi.

Toponimin dili: “Nachitschewan” nə deməkdir?

Danimarka nəşrində işlənən “Nachitschewan” forması Naxçıvan adının XIX əsr Avropa transkripsiyasının klassik nümunəsidir. Eyni dövrdə almanca və fransızca mənbələrdə “Nachitschewan”, “Nachichevan”, sonralar isə “Nakhchivan” forması geniş yayılır. Bu, Naxçıvan toponiminin Avropa elmi və siyasi dilinə daxil olmasının canlı sübutudur.

Bu bir cümlənin elmi dəyəri çoxqatlıdır:

1. Beynəlxalq tanınma xətti İrəvan və Naxçıvanın 1828-ci ildə Rusiyaya keçməsi təkcə region dövlətlərinin deyil, Avropa dövlətlərinin rəsmi sənədlərində də fakt kimi çıxış edir.

2. Hüquqi statusun Avropa təsdiqi. Türkmənçay və Ədirnə müqavilələri yalnız Şərq diplomatiyasının sənədləri deyil, Avropada da “qəbul edilmiş reallıq” kimi statistika kitablarına düşür.

3. Bu, həm də Azərbaycan tarixşünaslığı üçün yeni mənbə tipi hesab edilə bilər. İrəvan və Naxçıvanın taleyi adətən Rusiya, İran, Osmanlı mənbələri ilə izah olunur. Halbuki Danimarka saray təqvimi kimi üçüncü tərəf Avropa dövlətinin rəsmi nəşri bu hadisəni kənardan, soyuq statistik dillə təsdiqləyir. Bu isə tarixə əlavə obyektivlik qatır.

Beləliklə, bir dövlət təqviminin sətri bizi üç yüz ilə yaxın zamanın dərinliklərinə aparır və göstərir ki, İrəvanın və Naxçıvanın hüquqi-siyasi taleyi təkcə Rusiya–İran–Osmanlı üçbucağında həll olunan lokal məsələ olmayıb. Bu taleyin Avropa paytaxtında, Danimarka Kral Sarayının rəsmi statistik yaddaşında əks olunması onu artıq beynəlxalq reallıq səviyyəsinə qaldırıb. Bir cümlə bizə sübut edir ki, İrəvan və Naxçıvan təkcə regional tarix obyekti deyil, həm də Avropa siyasi şüurunun xəritəsinə daxil olmuş qlobal faktordur.

Bircə sətirlik cümlə Azərbaycan tarixşünaslığı üçün yeni müstəvi açır: tarixi faktlar yalnız Şərq mənbələrinin işığında və ya Avropa dövlət arxivlərində deyil, sadə birillik təqvim kitabçalarında da axtarılmalıdır.

Yunis XƏLİLOV,
Naxçıvan Dövlət Universitetinin ümumi hüquq kafedrasının müəllimi