İrəvanda “seçki düyünü”

Konstitusiya Məhkəməsində 7 siyasi qüvvənin iddiası üzrə hüquqi proses başlayıb

İyunun 26-dan etibarən Ermənistan Konstitusiya Məhkəməsində iyunun 7-də keçirilmiş parlament seçkilərinin nəticələri ilə bağlı işə baxılmasına başlanılıb. Seçkilərin nəticələrinə 7 siyasi qüvvə etiraz edir. Məhkəməyə təqdim olunan ərizələrin məzmununda müəyyən fərqlər olsa da, KM onları bir icraatda birləşdirərək baxılması barədə qərar qəbul edib.

Məhkəmə prosesi şifahi icraat qaydasında keçirilir. İş üzrə üçüncü tərəf qismində hakim “Mülki müqavilə” partiyası, cavabdeh qismində isə Baş Prokurorluq, Daxili İşlər Nazirliyi və Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Komitəsi iştirak edir. Qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən, KM ərizə daxil olduqdan sonra ən geci 15 gün ərzində işə baxmalı və qərar qəbul etməlidir. Bu isə o deməkdir ki, məhkəmə hökmünü iyulun 4-dək elan etməlidir.

Siyasi qüvvələrin tələbləri

Müxalif qüvvələr KM-in “müstəqillik, neytrallıq və qərəzsizlik baxımından ciddi çatışmazlıqlar yaşadığını” iddia etsələr də, işin nəticəsi ilə bağlı əvvəlcədən proqnoz verməyə tələsmirlər. Qeyd etdiyimiz kimi məhkəməyə 7 siyasi qüvvə etiraz edir. Bunlar “Güclü Ermənistan” bloku, “Birlik qanadları” partiyası, “Demokratiya. Qanun. İntizam” partiyası, “Çiçəklənən Ermənistan” partiyası, “Respublika naminə – demokratiyanın müdafiəçiləri ittifaqı” partiyası, “Ermənistan” bloku və “Yeni güc” partiyasıdır. Bu siyasi qüvvələrdən yalnız ikisi parlamentə düşə bilib – “Güclü Ermənistan” və “Ermənistan” blokları. “Güclü Ermənistan” bloku seçkilərin nəticələrinin etibarsız sayılmasını və ikinci turun keçirilməsini tələb edir. “Ermənistan” bloku isə yalnız seçkilərin nəticələrinin etibarsız hesab olunmasını istəyir. “Respublika naminə” partiyasının rəhbəri Arman Babacanyan bildirib ki, onların müraciətinin digər ərizələrlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Onun sözlərinə görə, müraciətin əsas mahiyyətində belə bir sual dayanır: əgər dövlət orqanları özləri seçkilər zamanı təşkil olunmuş, kütləvi, təkrar xarakter daşıyan və bir-biri ilə əlaqəli cinayət faktlarını qeydə alıblarsa, bu halda dövlət seçkilərin nəticələrinin xalqın azad iradəsini ifadə etdiyini əminliklə iddia edə bilərmi? Babacanyan bunu deyərkən Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Komitəsinin bəzi müxalif siyasi qüvvələrin seçicilərə rüşvət verməsi ilə bağlı ifşa etdiyi faktları nəzərdə tutur: “Biz Konstitusiya Məhkəməsindən cinayət məhkəmələrinin funksiyasını yerinə yetirməsini istəmirik. Hər hansı konkret şəxsin hansı cinayəti törətdiyini müəyyən etməsini də tələb etmirik. Bu, cinayət mühakiməsinin səlahiyyətinə daxildir. Biz Konstitusiya Məhkəməsindən yalnız onun edə biləcəyi işi – seçkilərin Konstitusiyaya uyğunluğunu qiymətləndirməsini xahiş edirik”.

Hansı qərar qəbul edilə bilər?

Qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən, KM aşağıdakı qərarlardan birini qəbul edə bilər:

1. Seçkilərin nəticələri ilə bağlı qəbul edilmiş qərarı qüvvədə saxlamaq;

2. Seçkilərin nəticələri ilə bağlı qəbul edilmiş qərarı etibarsız saymaq və: a) seçkilərin nəticələrini etibarsız elan etmək; b) seçkilərin nəticələrini etibarsız elan etməklə mandatların bölüşdürülməsi qaydasını müəyyənləşdirmək; c) seçkilərin ikinci turunun keçirilməsinə qərar vermək.

İşə baxılmasının nəticələrinə əsasən, KM Konstitusiyada təsbit olunmuş seçki hüquqlarının pozulduğunu müəyyən edərsə, seçkilərin nəticələrini etibarsız saya bilər.

Konstitusiyanın 7-ci maddəsinə əsasən Milli Assambleyaya və icmaların ağsaqqallar şuralarına seçkilər, eləcə də referendumlar ümumi, bərabər, azad və birbaşa seçki hüququ əsasında gizli səsvermə yolu ilə keçirilir. Ermənistanın Seçki Məcəlləsinə görə, eyni siyasi partiyaların iştirakı ilə təkrar səsvermə seçkilərin etibarsız sayılması barədə qərar qüvvəyə mindikdən sonra ən tez 15, ən gec isə 30 gün ərzində keçirilə bilər. Məcəllənin 101-ci maddəsinə əsasən, təkrar səsvermənin nəticələri də etibarsız hesab edilərsə, növbədənkənar yeni seçkilər keçirilməlidir. Bu seçkilər müvafiq qərarın qüvvəyə minməsindən sonra ən geci 70 gün ərzində təşkil olunmalıdır.

“Restart” Elm-Təhsil Fondunun icraçı direktoru Yuri Avakyanın sözlərinə görə, seçkilərdən sonrakı dövr son dərəcə passiv keçir. O hesab edir ki, əgər seçkilərin nəticələri ilə ciddi şəkildə razılaşmamaq olsaydı, kütləvi etiraz aksiyaları və sərt siyasi bəyanatlar səslənərdi. Avakyanın fikrincə, belə bir ssenari mövcud deyil, çünki parlamentə düşən hər iki müxalif qüvvə – “Güclü Ermənistan” və “Ermənistan” blokları sonda seçkilərin nəticələrini qəbul edəcək və mandatlarını götürəcəklər.

Avakyan “JAM News”a bildirib ki, iyunun 7-dən sonra ölkədə siyasi böhran görmür. Onun sözlərinə görə, seçkilərin nəticələri cəmiyyət üçün gözlənilən idi. Bununla yanaşı, o, müəyyən legitimlik böhranının mövcud olduğunu düşünür və bunu 2 amillə izah edir: 1) Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Komitəsinin aşkar etdiyi seçicilərin rüşvətlə ələ alınması faktları; 2) Mərkəzi Seçki Komissiyasının 2005 seçki məntəqəsindən üçündə təkrar səsvermə təyin etməməsi səbəbindən həmin məntəqələrdə verilmiş səslərin nəzərə alınmaması. Ekspert deyib: “Belə bir diskurs mövcuddur, o cümlədən demokratik baxımdan: bəli, “Mülki müqavilə” çoxluğu əldə edib, amma bu 3/5 çoxluq legitimdirmi? Digər tərəfdən, əgər hətta bir mandat belə seçici rüşvəti hesabına əldə olunubsa, bu da legitimlik böhranı yaradır”.

Qeyd edək ki, MSK 3 seçki məntəqəsində seçkilərin nəticələrini etibarsız hesab etsə də, təkrar səsvermə keçirməyib. Qurum bunu taktiki səsvermə riskinin yaranması ilə əsaslandırıb. MSK bildirib ki, bu halda seçicilərin iradəsi artıq onların ilkin siyasi seçimlərinə və azad iradəsinə deyil, əvvəlcədən məlum olan nəticələri dəyişmək hesabına formalaşa bilər. Buna görə də komissiya hesab edib ki, təkrar səsvermə seçkilərin ədalətli nəticəsini təmin etməyəcək. Müxalif “Çiçəklənən Ermənistan” partiyası isə bəyan edib ki, həmin 3 seçki məntəqəsində qazandığı 200-dən çox səs parlamentə düşməsi üçün kifayət edərdi. Bundan əlavə, bu halda hakim “Mülki müqavilə” partiyası parlamentdə 3/5 çoxluğunu itirmiş olardı.

Y.Avakyan hesab edir ki, KM-in qərarından asılı olmayaraq, həm ölkənin daxili siyasi həyatında, həm də xarici əlaqələrində problemlər gözlənilir. Onun fikrincə, parlamentdə iki qarşılıqlı ittiham xətti formalaşacaq: “Hakimiyyət müxalifəti “seçkiqabağı rüşvət paylayaraq parlamentə düşən qüvvələr” adlandıracaq. Müxalifət isə hakimiyyəti bütün problemlərdə təqsirləndirəcək və onun nümayəndələrini “Artsaxı təslim edənlər" kimi təqdim edəcək. Nəticədə, ölkə qarşısında duran əsas çağırışlar parlamentin gündəliyində özünə yer tapmayacaq”. Onun sözlərinə görə, MSK-nın 3 seçki məntəqəsində təkrar səsvermə keçirməməsi Ermənistanın Qərblə münasibətlərində də problemlər yarada bilər: “Bu sırf demokratik məsələ Ermənistana qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadə oluna bilər. Güman edirəm ki, bu məsələ həm Ermənistan daxilindəki rusiyapərəst dairələr, həm də Şərqi Avropada fəaliyyət göstərən Rusiya təsir şəbəkələri tərəfindən ölkəyə qarşı istifadə oluna bilər”. O, misal kimi Ermənistanla Avropa İttifaqı arasında viza liberallaşdırılması üzrə dialoqu göstərib: “Aİ-yə üzv dövlətlərin səsverməsi zamanı Ermənistanı sevməyən bəzi ölkələrin bu 3 seçki məntəqəsi ilə bağlı vəziyyətdən istifadə edərək hökumət üçün süni maneələr yaratmaları mümkündür. Başqa sözlə, Aİ ilə yaxınlaşma planlarımızı pozmağa çalışa bilərlər”.

“Restart” fondunun rəhbəri hesab edir ki, legitimlik böhranını aradan qaldırmaq üçün əvvəlcə seçici rüşvəti ilə bağlı işlər üzrə məhkəmə qərarları qəbul edilməli, daha sonra isə yeni seçkilər keçirilməlidir: “Yeni seçkiləri mütləq iki aydan sonra keçirmək lazım deyil. Onlar altı aydan, hətta bir ildən sonra da keçirilə bilər – məhkəmələrin qərar qəbul etməsi üçün nə qədər vaxt lazımdırsa...”.

Y.Avakyanın sözlərinə görə, araşdırmaların həm operativ, həm də səmərəli aparılması üçün məhkəmələr vətəndaş cəmiyyətinin və beynəlxalq ictimaiyyətin dəstəyindən istifadə edə bilər. O, həmçinin Avropa İttifaqına müraciət edilməsini təklif edir və hesab edir ki, Aİ Ermənistanın müvafiq qurumları ilə öz “alətlər toplusunu” bölüşə bilər.

Səxavət HƏMİD
XQ