İrqçilik divarlarını səsi ilə uçuran opera əfsanəsi

Kulis.az əfsanəvi opera müğənnisi Qreys Bambri haqqında materialı təqdim edir.

Musiqi tarixində elə səslər var ki, onlar sadəcə notları səsləndirmir, həm də dövrün, cəmiyyətin, tarixin bədbin sükutunu pozur, sərt qadağaları qırır. Bu səslər sənətin fövqünə qalxaraq bir azadlıq manifestinə, bərabərlik harayına çevrilir. Amerika opera sənətinin ən parlaq ulduzlarından biri, məxməri səsi və səhnə xarizması ilə milyonları ovsunlayan Qreys Bambri məhz belə nəhənglərdən, belə qeyri-adi talelərdən idi. O, sadəcə bir mezzo-soprano və ya soprano deyildi; o, irqçiliyin sərt qanunlarının hökm sürdüyü bir dövrdə səhnəyə çıxan və sənətin bütün qərəzlərdən uca olduğunu sübut edən qara dərili bir ilahə idi.

Kilsə xorundan qovulmuş arzulara doğru

Qreys Melziya Bambri 1937-ci il yanvarın 4-də Amerikanın Sent-Luis şəhərində, Missuri ştatında dəmiryol işçisi və məktəb müəlliməsinin ailəsində dünyaya göz açmışdı. O dövrün Amerikası indiki kimi deyildi; cənub ştatlarında seqreqasiya (irqi ayrı-seçkilik) qanunları ən qəddar şəkildə tətbiq olunurdu. Gənc Qreys ilk musiqi dərslərini və vokal təcrübəsini yerli kilsə xorunda almışdı. Onun səsi artıq yeniyetmə yaşlarında o qədər qüdrətli və təsirli idi ki, dinləyənləri heyrətə gətirirdi.

Bambri 17 yaşında yerli radioların birində keçirilən musiqi müsabiqəsində qalib gəlir. Qalibiyyətin mükafatı Sent-Luis Musiqi İnstitutunda təqaüdlə təhsil almaq hüququ idi. Lakin bu məqamda gənc qız ilk dəfə cəmiyyətin soyuq və amansız üzü ilə toqquşur: İnstitut rəhbərliyi onun səsini nə qədər bəyənsə də, sırf dərisinin rənginə görə onu qəbul etməkdən imtina edir. Lakin bu zərbə onu sındırmır, əksinə, içindəki inadı daha da alovlandırır. Gələcəyin böyük sənətkarı yolunu dəyişir, əvvəlcə Boston Universitetinə, daha sonra isə Şimal-Qərb Universitetinə yollanır. Onun həyatındakı ən böyük dönüş nöqtəsi isə Kaliforniyadakı Qərb Musiqi Akademiyasında əfsanəvi alman sopranos Lotte Lemanla (Lotte Lehmann) tanışlığı olur. Leman bu qara dərili qızın səsindəki gizli vulkanı kəşf edir və ona Avropa opera məktəbinin incəliklərini öyrədir.

Bayroyt zəlzələsi: "Qara Venera"nın doğuşu

Qreys Bambrinin adını dünya musiqi tarixinə qızıl hərflərlə yazan hadisə 1961-ci ildə baş verir. Riçard Vagnerin irsinin qorunduğu, mühafizəkar alman elitasının toplaşdığı məşhur Bayroyt (Bayreuth) Festivalında qara dərili bir müğənninin çıxış etməsi o vaxta qədər ağlasığmaz bir hadisə idi. Lakin Vagnerin nəvəsi, festivalın rəhbəri Viland Vagner böyük bir riskə gedərək, "Tannhoyzer" operasında ehtiras ilahəsi Venera partiyasını 24 yaşlı Qreys Bambriyə həvalə edir.

Bu qərar Almaniyada və bütün Avropada sözün əsl mənasında tufan qoparır. Qəzetlər, tənqidçilər, irqçi qruplaşmalar festival rəhbərliyinə təhdid məktubları yazır, Vagnerin sümüklərinin qəbrində sızladığını iddia edirdilər. Lakin Viland Vagnerin bu etirazlara verdiyi cavab sənət tarixinin ən möhtəşəm replikalarından biri kimi yadda qalır:

"Mənim babam əsərlərini yazarkən müğənnilərin dərisinin rəngini deyil, səslərinin rəngini nəzərdə tuturdu. Mənə dəri yox, səs lazımdır!"

Və o tarixi gün – 23 iyul 1961-ci il gəlib çatır. Səhnəyə çıxan Bambri ilk notlardan etibarən salonu sehrləyir. Onun zəngin, ehtiraslı, qaranlıq və eyni zamanda parlaq səsi bütün şübhələri darmadağın edir. Təmsil bitdikdə Bayroyt tamaşaçıları düz 30 dəqiqə ayaq üstə alqışlayır, Bambri 42 dəfə səhnəyə çağırılır. Mətbuat ertəsi gün ondan yalnız bir adla bəhs edirdi: "Qara Venera" (Schwarze Venus). Bu hadisə sadəcə bir tamaşa deyil, klassik musiqidə irqçilik divarının böyük bir gurultu ilə çökməsi idi.

İki səs diapazonu arasında rəqs

Qreys Bambri vokal baxımından nadir bir fenomen idi. O, karyerasına klassik mezzo-soprano kimi başlamışdı. Onun ifasında Jorj Bizenin "Karmen"i, Cüzeppe Verdinin "Aida" operasında Amneris, "Don Karlos"da şahzadə Eboli rolları bu gün də etalon hesab olunur. Onun Karmeni azadlığın, qarşısıalınmaz qadın ehtirasının və təkəbbürünün ən mükəmməl təcəssümü idi. Bambrinin səsi o qədər zəngin, həcmli və elastik idi ki, o, alt registrlərdə qaranlıq uçurumlara ensə də, üst notlarda asanlıqla parıldaya bilirdi.

Məhz bu unikal səs imkanları ona 1970-ci illərdə böyük bir sıçrayış edərək soprano repertuarına keçməyə imkan verdi. O, Cakomo Puççininin "Toska", Rixard Ştrausun "Salome", Verdinin "Maqbet" (Ledi Maqbet) kimi ən ağır və dramatik soprano partiyalarını eyni ustalıqla ifa etməyə başladı. Onun bu keçidi sənət dünyasında birmənalı qarşılanmasa da, Bambri sübut etdi ki, o, dar çərçivələrə sığan sənətkar deyil. O, səsini bir alət kimi ən incə detallarına qədər idarə edə bilirdi.

Qlobal zəfərlər və sənətin zirvəsi

1965-ci ildə Bambri nəhayət ki, öz vətənində, Amerikanın ən nüfuzlu səhnəsində – Nyu-Yorkun Metropoliten Operasında debüt etdi. Və yenə də səs-küylü, yenə də möhtəşəm bir uğur! O dövrdə Marian Anderson, Leontin Prays, Şirli Verrett kimi digər qara dərili ulduzlarla birlikdə o, qapalı hesab olunan opera sənətinin qapılarını növbəti nəsillər üçün taybatay açdı.

Onun sənəti Herbert fon Karayan, Franko Zeffirelli, Klaudio Abbado kimi dövrün ən nəhəng dirijor və rejissorlarının diqqət mərkəzində idi. O, La Skala, Kovent Qarden, Paris Operası kimi dünyanın ən böyük səhnələrinin kraliçasına çevrilmişdi. 1985-ci ildə ABŞ Prezidenti Ronald Reyqan onun inauqurasiya mərasimində oxumasını xahiş etmiş, 2009-cu ildə isə Prezident Barak Obamanın iştirakı ilə ABŞ-ın ən ali mədəniyyət mükafatı olan Kennedi Mərkəzinin Fəxri Mükafatına layiq görülmüşdü.

O, sənətdə nə qədər qüdrətli idisə, həyatda da bir o qədər kübar, eleqant və dikbaş idi. Onun səhnə duruşu, geyimləri, baxışları belə bir opera hadisəsi idi.

Əbədiyyətə qovuşan səs

Ömrünün son illərini Avropada keçirən, yeni nəsil gənc opera müğənnilərinə ustad dərsləri verən Qreys Bambri, sənətin yalnız səsdən ibarət olmadığını, bunun həm də intellekt, xarakter və cəsarət tələb etdiyini öyrədirdi. O, 2023-cü il mayın 7-də, 86 yaşında Avropanın musiqi paytaxtı Vyanada dünyasını dəyişdi. Lakin onun gedişi bir son deyildi.

Qreys Bambri bu gün sadəcə köhnə vallardan, rəqəmsal arxiblərdən gələn bir səs deyil. O, irqçiliyin qaranlığını yaran bir məşəl, gənc qara dərili qızlara "sən də edə bilərsən" deyən bir ümid rəmzidir. O, musiqinin dili, irqi, rəngi olmadığını bütün dünyaya ən yüksək notlarda sübut edən əbədi bir "Qara Venera" olaraq tarixdə qalacaq.

Ağdam Teatrında yeni tamaşanın məşqlərinə başlanıldı Əsərləri məhv edildi, övladları həbs olundu və uşaq evinə verildi... - Əhməd Cavadın "ən böyük günahı" nə idi? “Şəhərsalma və Memarlıq İli” çərçivəsində materiallar hazırlandı