İsfəndiyar Əzizə Cəfərzadənin hekayəsi

4 sentyabr görkəmli yazıçı Əzizə Cəfərzadənin anım günüdür.

Kulis.az bu münasibətlə yazıçının “İsfəndiyar” hekayəsini təqdim edir.

İsfəndiyar dağlara çıxanda, günəş artıq qüruba enmişdi. O ucsuz-bucaqsız Qobustan düzünü keçmiş, silsiləli uca dağlara dırmanmağa başlamışdı. Artıq dağların yastı döşlərində, enişli yamaclarında sarı sünbül zəmiləri xısın-xısın pıçıltılarla dalğalanır, qürub edən günəşin al şəfəqləri altında qızıl kimi bərq vururdu.
Onlar, dolğun başlarını bərəkətli ana torpağa səcdəyə qoyurmuş kimi yarıya qədər əymişdilər. İsfəndiyar, ixtiyarsız: – “Maşallah” dedi. Sonra təəccüblə düşündü: “Amma mən burda olanda heç bu yerlər əkilmirdi”. Sonra zəmi arası cığırla irəliləyərək yenidən düşündü: “Bəs görəsən nə əcəb əkib, biçmirlər? Hə... Məlumdur. Yəqin işçi qüvvəsi çatmır. Ah.. Kənddə kim qalıb axı?..” O təəssüflə başını yellədi. Dolmuş gözlərini uzaqlara dikdi.
Yeddi il əvvəl, həmin bu yol ilə ilk məhsul arabasını necə bir şənliklə rayon mərkəzinə sürdükləri yadına düşdü. Cavanlar hamısı bəzənmiş, çalıb-oynayır, oxuya-oxuya kəl arabalarını dağdan aşağı sürürdülər. Ən qabaqda kənddə birinci igid sayılan, gözəl, cavan Seyfullanın gəlin kimi bəzəkli, bayraqlar sancılmış arabası gedirdi. Seyfulla, özünəməxsus bir şənliklə arabanı sürür, tez-tez dolğun, qarayanız üzünü çevirib taxılın üstündə oturmuş Məğrubəyə baxır, nə isə deyir və bərkdən gülərək kəlləri səsləyirdi.
Sıldırımlı yollarda, ehtiyatsız hərəkətdən arabanın aşmasından qorxan komsomol komitəsi katibi İsfəndiyar, at üstündə karvanın yanınca gedir, tez-tez Seyfullaya yanaşıb gülə-gülə deyirdi:
– Yavaş, Seyfi, qızı aşırarsan.
– Aşan bala deyil, a katib.
– Peşmançılıq olar, xırmanı qurtarandan sonra toyu kimə tutarıq?
– Səndə o kəramət?..
– Bir utan, əyə...
– Utananın oğlu olmaz. O qədər evləndirmədin ki, axırı üzə durmuşam. Eh... Ea..
İsfəndiyar indi bu mənzərəni xatırladıqca gözləri doldu. Dostu Seyfullanın coşğun həyat dolu gözləri, dolğun qarayanız üzü, hərbi papaq altından çıxan qara parlaq saçları, hamısı göz yaşı dumanında itdi... Şən qəhqəhələrin yerini yenidən buğda zəmilərinin xısın-xısın pıçıltıları tutdu. O, irəlləyirdi... Və irəlilədikcə də bayaqdan bəri bir nəfərə belə rast gəlmədiyinə təəccüb edirdi ki, birdən arxadan anlaşılmaz bir gurultu qopdu.
İsfəndiyar geri döndü. Cığırda ta uzaqdan “Molniya! Molniya!...” deyə bağıraraq qara uzunqulaq minmiş bir uşaq üzüyuxarı çapırdı. İsfəndiyar heyrət içərisində durdu. Azacıq yoldan çıxıb çaparaq gələn uşağa yol vermək istədi. Uşaq ona çatınca eşşəyin noxtasını çəkib zorla saxladı və təəccübdən böyümüş iri qumral gözlərini İsfəndiyara dikdi. Onun on iki-on üç yaşı olardı, yarım hərbi geyimdə idi. Başında ulduzlu furajka əynində torpaq rəngli köynək, belində əsgər toqqası, çiynində isə planşet2 əvəzinə içi kağız dolu köhnə bir portfel qayışla asılmışdı. Eşşəyin üstünə qoyduğu yarım yəhərin üstündə oturmuşdu. Sol əlində noxtanı, sağ əlində isə bir neçə teleqram tutmuşdu.
İsfəndiyar, onun poçtalyon olduğunu anladı və bu qəribə görkəminə özünü gülməkdən güclə saxlayaraq soruşdu:
– Hara çapırsan, yoldaş?
Oğlan ciddiyyətlə dedi:
– Şəfəq kəndinə...
– Aha... yaxşı oldu. Mən də ora gedirəm. Deməli yoldaşıq...
– Yox, yoldaş komandir, mən gecikərəm. Sizinlə ayaqlaşa bilmərəm. Molniya aparıram.
– Eşşəklə?
– Bəli, bəli...
– Şəfəqin özündənsən?
– Bəli...
– Molniyanı kimə aparırsan?
– Dayan görüm, qəzetdə adı necə yazılmışdı. Hə... – O gülümsəyərək durdu. Gülməli vəziyyət alıb dedi:
– Ellər gözəli, xalqın qəhrəman qızı, Şəfəq kolxozunda Sosialist Əməyi qəhrəmanı Həsənova Zöhrə yoldaşa!
– Kimdən aparırsan?
– Qardaşından.
– Kimin oğlusan?
– Səməndərin, kolxoz sədri Əslinin.
İsfəndiyar möcüzəyə inanan deyildi. Lakin görəsən bu möcüzə deyil, nə idi? Bu balaca, altı yaşına yenicə girirkən qoyub getdiyi və atası Səməndərin hara yollandığını bilməsə də, ağlaya-ağlaya anasına qısılan körpədirmi? İsfəndiyar orada – uzaqlarda Azadı necə desən təsəvvür edərdi, amma belə yox...
– ...Ah... Azad... – deyə o başqa bir söz tapa bilməyib dəyişmiş oğlanı yəhərin üstündəcə bağrına basdı.
– Əmi, İsfəndiyar əmi... – oğlan İsfəndiyarın boynundan asıldı.
Eşşək irəlilədi. Noxtanı çoxdan əlindən buraxmış olan Azad, asıla qaldı. İsfəndiyar onu yerə qoydu; uşaq qışqırdı:
– Taş!.. Dayan, çər dəymiş.
– Nə yorğa eşşəyin varmış?! – deyə İsfəndiyar gülə-gülə soruşdu.
– Zarafat deyil. Teleqram aparır, özü də bu yolda dayanmağa öyrəşməyib.
– İndi yoldaşıqmı?.. – deyə İsfəndiyar oğlanı bir daha bağrına basdı. Sonra sinəsindən ayırıb diqqətlə, bir daha gündən yanmış, indi isə sevincdən qıp-qırmızı kəsilmiş bəxtəvər üzünə baxdı:
– Bəs nə əcəb dağda biçinci yoxdur? Azad, bayaqdan heç kəsə rast gəlmədim.
– O taydadılar, İsfəndiyar əmi, çayın o tayında.
Onlar kəndə enirkən artıq axşam olmuşdu. Naxırdan gələn mal çoxdan farağatlanmış, evlərdə lampalar yandırılmışdı...
Kəndə səs-küy düşmüşdü. İsfəndiyar gəlib... Uşaqdan böyüyə hamı onlara axışırdı. Gözətçi Həsən əmi də çuxasını axura atıb, əl havasına sürüdən kök bir toğlu tutdu. Qoca, bu fikrin nə zaman başına gəldiyini belə düşünmədən öz-özünə deyirdi: “Atası yoxdur... Ürəyinə pis gələr, deyər ki, atam olsa idi qurbanlıq saxlardı, ayağımın altında kəsərdi”... Qoca çoban, fikirləşərək çiynindəki toğlunu sürətlə apardı. İsfəndiyargilin eyvanına çatcaq ucadan səsləndi:
– Ay uşaq, qulaq asın, yol verin. İsfəndiyar bala, eyvana çıx.
Hamı aralanıb qocaya yol verdi. İsfəndiyar gülə-gülə qapıya çıxdı.
– Bala, ayağını üstünə qoy! – deyə Həsən kişi toğlunu onun önündə yerə yıxıb kəsdi.
Burada olan başqa kişilər ona bir növ qibtə ilə baxırdı. Nə üçün bu fikir ilk əvvəl onun başına gəldi. Nə eybi, kəndin ağsaqqalı deyilmi? İsfəndiyar yenidən içəri girməmişdi ki, Göyçək qarı özünü yetirdi. Qoltuğunda gətirdiyi bağlamanı gəlinin qucağına atıb İsfəndiyarı bağrına basdı. Ağlayaraq, gülərək dedi:
– Nənən sənə qurban, ölmədim, gəldiyini gördüm! İndi ölsəm də eybi yoxdur! Qoyunu soymaqda olan Həsən kişi başını işindən qaldırmadan ucadan dedi:
– Səndə ölən üz nə gəzir, ay qarı, meşədə sən sanda ağac yoxdur!
Hamı güldü. Qarının bağlamasını hələ də əlində tutub hara qoymaq lazım olduğunu bilməyən gəlin dedi:
– Bəs bu nədir, nənə?
Qarı yavaşca gəlininin qulağına pıçıldadı:
– Çörəkdir, ay Allahsız, apar içəri.
Dedim qız işdən təzə qayıdıb. Bəlkə hələ hazırı yoxdur.
– Var, nənə...
– Nə olsun. Bu da mənim payımdır, aparsana, a qudurmuş...
Hamı içəri keçdi.
Gecə yarıdan ötmüşdü. Həsən kişinin bişirdiyi dadlı saciçi çoxdan yeyilmişdi. İndi hamı sevinclə, kəndin qoca ağsaqqalının ləzzətli nağılına qulaq asırdı. O, Koroğludan deyirdi. Dinləyən gənclərin gözləri parlayır, qızların gül yanaqları allaşırdı. Qoca, hamının əzbər bildiyi əhvalatı danışırdısa da, hamı yeni bir şey eşidirmiş kimi diqqətlə dinləyirdi.

1947-1948