İşləmək məc­bu­riyyətdir, yoxsa həyat tərzi?

Üsküdar Universitetinin rektoru, professor Nazife Güngör yazır…

İnkişaf etmiş və inkişaf etməmiş cəmiyyətlər arasındakı əsas fərqlərdən biri onların istehsala yanaşma tərzləridir. İnkişaf etmiş cəmiyyətlər sistemlərini istehsal mərkəzli şəkildə qurmuşlar. Digər tərəfdən, inkişaf etməmiş cəmiyyətlərdə sistemli düşüncə və struktur anlayışı ya yoxdur, ya da çox zəif formadadır.

Bir cəmiyyətin sistemli quruluşa çevrilməsi üçün onun işləyən mexanizmləri dəqiq müəyyənləşdirilməli və bu mexanizmlər aktiv şəkildə işlək vəziyyətə gətirilməlidir. Bu mexanizmlərin əsasını isə istehsal təşkil edir. Bu səbəbdəndir ki, məşhur filosof Karl Marks cəmiyyətləri istehsal əsasında təhlil etmiş və ictimai sinifləri istehsal formaları və istehsal münasibətləri üzərindən izah etmişdir.

Eyni zamanda fərdlər də doğulduqları toplumun məhsuludurlar. Hər bir insan sosial mühitindən tutmuş, iş həyatındakı davranışlarına qədər hər sahədə içində yetişdiyi cəmiyyətin aynasıdır. Fərdlərin düşüncə tərzi, həyata baxış bucağı, işə münasibəti həmin cəmiyyətin strukturunun birbaşa göstəricisidir.

Qərb cəmiyyətlərinin istehsal və əməyə yanaşması ilə bizim cəmiyyətin yanaşmasını müqayisə etdikdə, inkişaf baxımından hələ də ciddi bir yol qət etməli olduğumuzu qəbul etməliyik. Burada vurğulamaq istədiyim təkcə texnoloji və ya iqtisadi inkişaf deyil. Məsələ, həyat və dünya ilə qurulan münasibət anlayışındadır. Qərb fərdi dünyanı və həyatı dərk etmək, ona təsir göstərmək üçün düşünən, yaradan və istehsal edən bir subyekt kimi yetişdirilir.

Qərb cəmiyyətlərində inkişafın əsas səbəblərindən biri də insan yetişdirmə modelindəki fərqlilikdir. İstehsal mərkəzli bir təhsil sistemi mövcuddur. Bu sistemdə fərdlərin bacarıqlarına uyğun təhsil verilir, hər bir insanın topluma faydalı şəkildə inteqrasiyası təmin olunur. Beləliklə, fərdlər öz həyatlarını istehsal və yaradıcılıqla əlaqələndirə bilir və həyatlarının subyekti halına gəlirlər.

İstehsal yönümlü fərd gününü işləməyə və istehsala görə planlayır. Gələcək hədəfi də istehsalın və işin keyfiyyətini artırmaq olur. Halbuki bizim cəmiyyətimizdə bir çox insan üçün əsas məqsəd təqaüdə çıxmaq, işdən və istehsaldan uzaqlaşaraq istirahətə çəkilməkdir. Bu səbəbdən parklar, ictimai nəqliyyat vasitələri və digər ictimai məkanlar gün ərzində işləməyən və həyatla aktiv bağları zəifləyən insanlarla doludur.

Qərb cəmiyyətində isə təqaüd dövrü yeni bir həyat mərhələsi kimi qəbul edilir. İnsanlar bu dövrdə öz hobbilərinə zaman ayırır, daha əvvəl fürsət tapmadıqları sahələrdə özlərini inkişaf etdirirlər. Bu, həyatın yeni və aktiv mərhələsidir. Qərb insanı üçün istehsal və iş yalnız maddi zərurət deyil, həm də zövq alma, özünü ifadə etmə vasitəsidir. İş və istehsal həyat tərzinə çevrilir, bir əyləncə halını alır.

Bizim cəmiyyətimizdə isə iş və istehsal çox zaman zərurət kimi qəbul edilir. İnsanlar işləməyi və istehsalı bir əzab kimi görür, bundan qaçmağa çalışır, günlərini təqaüd üçün sayırlar. Beləliklə, məqsəd yalnız iş həyatının kənarına çıxmaq olur. Bu isə cəmiyyətin istehsal enerjisini zəiflədir, insanların həyat sevincini azaldır.

İstehsal edərək həyata dəyər qatmaq, insanlığın inkişafına töhfə vermək çox insani və mənalı bir hissdir. Bu hiss insanın istehsal enerjisini bəsləyir. Təəssüf ki, bizim cəmiyyətimizdə bir çox insan üçün əyləncə işləməmək, vaxt öldürmək, istehsal və yaradıcılıqdan uzaq qalmaq deməkdir. Bu isə nəticə etibarilə ümidsiz, hədəfsiz, həyat eşqini itirmiş kütlələr yaradır ki, bu da ictimai xaosa səbəb olur.

Bəs nə etməli?

Əgər problem varsa, mütləq həlli də vardır. İlk növbədə, təhsil sistemi köklü şəkildə nəzərdən keçirilməlidir. Əzbərçiliyə əsaslanan və məhdud test imtahanlarına yönəldilmiş sistemdən çıxaraq, yaradıcılığı və düşüncə yetkinliyini inkişaf etdirən bir təhsil modelinə keçmək vacibdir. Kiçik yaşlardan etibarən düşünə bilən, yaradıcılıq qabiliyyəti inkişaf etmiş, vizyoner, hədəf qoya bilən, istehsaldan zövq alan fərdlər yetişdirməliyik.

Bununla yanaşı, iş mühitləri daha motivasiyaedici hala gətirilməli, əməkdaşlıq əsaslı rəhbərlik anlayışı formalaşdırılmalıdır. Əmr və təzyiqə əsaslanan idarəetmə üslubundan çıxaraq, ünsiyyətə açıq, əməkdaşlıq edən və dəstəkləyici rəhbərlik modeli tətbiq olunmalıdır.

Həmçinin, iş yerlərində təlim proqramları təşkil olunmalı, işçilərin işi mənimsəməsi və korporativ aidiyyət hissi gücləndirilməlidir. Çox zaman işçilər işi sahiblənmək əvəzinə rəhbərliyə qarşı müqavimət hissi ilə yanaşır, bu isə məhsuldarlığın azalmasına səbəb olur. Hər müəssisə öz şərtlərinə uyğun motivasiyaedici strategiyalar inkişaf etdirməlidir.

Ən vacib məqam isə ləyaqət prinsipinin tətbiqidir. İşə uyğun insan deyil, insana uyğun iş prinsipi bir kənara qoyulmalıdır. İşə uyğun şəxsin seçilməsi əsas götürülməlidir. Əks halda həm idarəetmə, həm də icra baxımından ciddi problemlər yaşanır.

Son olaraq, yaşlı nəsil üçün də aktivlik imkanları yaradılmalıdır. Sosial təminat sistemləri elə inkişaf etdirilməlidir ki, fərdlər iş həyatından ayrıldıqdan sonra da aktiv və məhsuldar qalmağa davam etsinlər. Yaşından asılı olmayaraq hər insanın cəmiyyətə verəcəyi töhfə vardır. Yetər ki, doğru mühit və yönləndirmə təmin edilsin.

Unutmamalıyıq ki, tək bir insan belə israf edilə bilməz. Cəmiyyətin gələcəyi istehsala yönəlmiş, özünü ifadə edə bilən, düşünən və yaradan fərdlərin yetişdirilməsi ilə mümkündür.