İsrail və ABŞ Negev səhrasında texnologiya parkı inşa edəcək

İsrail və ABŞ, 2026-cı ilin yanvar ayında Yerusəlimdə imzaladıqları strateji əməkdaşlıq sazişi çərçivəsində, Negev səhrasında çip istehsalı və süni intellekt inkişafı üçün böyük bir texnologiya parkı inşa edəcək.

Bizimyol.info xəbər verir ki, bu barədə, İsrailin Süni İntellekt üzrə Milli Qərargahının komandiri, briqada generalı Erez Eskel və ABŞ-ın iqtisadi məsələlər üzrə dövlət katibinin müavini Ceykob Helberq tərəfindən imzalanan qarşılıqlı anlaşma memorandumunda məlumat verilib. Memorandumda, ABŞ tərəfinə İsrailin cənubunda təxminən 16 min dunam ərazi ayrılacağı və bu parkın Negev səhrasında və ya Qəzza sektoruna sərhəd olan ərazilərdə yerləşəcəyi bildirilir. Parkın adı "Fort Foundry One" olacaq.

İsrail, ABŞ-a 99 illik uzunmüddətli torpaq icarəsi müqaviləsi təqdim edəcək. Torpaq İsrailin suverenliyində qalacaq, lakin layihənin əməliyyat idarəçiliyi ABŞ tərəfindən həyata keçiriləcək. Əsas investisiyaların isə ABŞ-dan gəlməsi gözlənilir. Parkda həm amerikan, həm də israilli texnoloji şirkətlər işləyəcək və bu mərkəzin məqsədi qlobal miqyasda mikrosxemlərin istehsalı, yüksək performanslı hesablama və süni intellekt həllərinin inkişaf etdirilməsidir.

Sazişin müzakirəsi zamanı diqqət çəkən əsas məsələlərdən biri enerji infrastrukturudur. Verilən məlumatlara görə, süni intellekt və məlumat mərkəzlərinin böyük enerji tələbləri var və bu tələbləri qarşılamaq üçün sabit və genişlənə bilən enerji mənbəyi lazımdır. Mümkün həll yollarından biri, parkın ərazisində nüvə reaktorunun yaradılmasıdır. Bu məsələ xüsusilə həssasdır, çünki İsrail beynəlxalq konvensiyalara qoşulmayıb və bu konvensiyalar mülki nüvə reaktorlarının tikintisini tənzimləyir, lakin ABŞ bu konvensiyaların üzvüdür. Bu hüquqi boşluq, reaktorun İsraildə yerləşməsinə baxmayaraq, ABŞ-ın nəzarət və tənzimləmələri altında işləməsini mümkün edən unikal bir modelin həyata keçirilməsinə imkan verə bilər. Rəsmi memorandumda bu məsələyə "yüksek sıxlıqlı enerji infrastrukturu yaradılması" kimi ümumiləşdirilmiş ifadə ilə toxunulub.

Saziş həmçinin, İsrailin tənzimləmə prosedurlarını sürətləndirməyi öhdəsinə götürdüyünü bildirir. Memoranduma əsasən, parkın ərazisində lisenziyalaşdırma və icazə alma prosesləri 120 günü keçməməlidir – bu, İsraildə belə böyük layihələr üçün standart prosedurdan xeyli qısa müddətdir.

Birgə təşəbbüs, Donald Tramp administrasiyasının başlatdığı daha geniş beynəlxalq bir strukturun, "Pax Silica" adlı koalisiyasının bir hissəsidir. Bu koalisiya, yarımkeçiricilər və süni intellekt sahələrində davamlı təchizat zəncirlərinin təmin edilməsi məqsədini güdür və İsrail, bu təşəbbüsə qoşulan ilk ölkə olub. Koalisiyada həmçinin Qətər və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri iştirak edir. Ceykob Helberq Əbu-Dabi və Dohada oxşar sazişlər imzalandıqdan sonra İsrailə şəxsi olaraq səfər edib.

Helberq imza mərasimində çıxış edərək, "Əgər XX əsr neft və polad üzərində dayandısa, XXI əsr hesablama və minerallar üzərində dayanacaq" deyib. Onun sözlərinə görə, İsrail bu təşəbbüsün "dayaq tərəfdaşıdır" və özünün inkişaf etmiş texnoloji ekosistemi ilə "coğrafi ölçülərinə nisbətən qeyri-simmetrik nəticələr əldə etmək" qabiliyyətinə malikdir.

Texnoloji sazişin imzalanma vaxtı təsadüfi deyil. Bu saziş, Yerusəlim ilə Tramp administrasiyası arasında aparılan daha geniş iqtisadi razılaşmalar paketinin mərkəzi elementidir. Bu müzakirələr xüsusilə ticarət rüsumları ilə əlaqədardır. ABŞ-ın İsraildən idxala 17% rüsum qoyduqdan sonra, İsrail tərəfi bəzi sahələr üçün istisnalar və güzəştlər əldə etmək istəyir. Rüsumların müzakirəsi, eyni zamanda, daha geniş geosiyasi məsələlərlə əlaqəlidir – o cümlədən İranın qarşısının alınması, Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərin normallaşdırılması və Qəzza sektoru üzrə gələcək razılaşmalar.

İnfrastruktur baxımından, layihə IMEC (Hindistan - Yaxın Şərq - Avropa) iqtisadi dəhlizi ilə əlaqəlidir. Bu dəhliz, texnologiya parkını dəstəkləyən məlumat və enerji ötürülməsini təmin edəcək əsas arteriya olacaq. Lakin hüquqi baxımdan, memorandum hələ də deklarativ xarakter daşıyır və hüquqi bağlayıcılığı yoxdur. Mətndə açıq şəkildə qeyd olunur ki, memorandum "hüquqi olaraq bağlayıcı hüquqlar və öhdəliklər yaratmır" və lazım olan hər hansı qanunvericilik dəyişiklikləri mövcud hüquqi və parlament prosedurlarına uyğun həyata keçiriləcək.

Qadir, Bizimyol.info