İstanbuldan sonra Bakı: pişiklərə qarşı münasibət təəccübləndirir

Köhnə şəhər, daş divarlar, dar küçələr, xalçalar, kafelər, mağazalar, turistlər və... - bunların arasında bir pişik sakitcə gəzir

"Şəhərdə pişik evləri ilk dəfədir görürəm. Bax, onlar, Bakının “Köhnə Şəhərinin” əsl sakinləridir". Bunlar turistlərin bu gün tez-tez istifadə etdikləri sözlərdir ki, bu, Bakı sakinləri üçün tamamilə normal olan bir mənzərəyə reaksiyadır: İçərişəhərdə kiçik pişik evləri yaxınlığında su olan bir parkdadır. İnsanlar dayanır, heyvanları sığallayır, yemləyir və sonra sakitcə gedirlər. Bir ziyarətçi üçün bu, demək olar ki, ekzotik görünə bilər. Bakı üçün bu, artıq gündəlik həyatın bir hissəsidir. Xüsusilə maraqlı olan odur ki, Türkiyədə pişiklərə qarşı bu münasibəti görməyə öyrəşmiş turistlər İstanbulla birbaşa paralel çəkməyə başlayırlar: pişiklərin küçə heyvanları hesab edilmədiyi, küçənin tamhüquqlu sakinləri kimi qəbul edildiyi şəhərlər var.

Lakin "bunu Türkiyədən başqa dünyanın heç bir yerində görməyəcəksiniz" ifadəsi ən yaxşı şəkildə turistin statistik fakt kimi deyil, emosional təəssüratı kimi başa düşülür. Pişiklər Yaponiya və İtaliyadan Yunanıstana və Yaxın Şərqə qədər bir çox ölkədə sevilir və qorunur. Lakin Türkiyə qlobal şəhər mədəniyyətində küçə pişikləri ilə bağlı xüsusi yer tutur. İndi isə Bakı getdikcə daha çox nəzərə çarpır. Azərbaycanda isə məsələ sadəcə kiminsə həyətdə bəzən bir qab su qoyması deyil. Bakıda xüsusi pişik yuvaları yaranıb və onlar artıq şəhərsalma layihələrinin bir hissəsi olaraq yaşayış həyətlərində rəsmi olaraq quraşdırılır. İctimai və şəhər infrastrukturu tədricən küçə pişiyi kimi şəhər həyatının kiçik bir hissəsini belə nəzərə almağa başlayır.

Bütün bunların İçərişəhərdə baş verməsi xüsusilə simvolikdir. Bakının “Köhnə şəhəri” ənənəvi mənada fon və ya muzey deyil. Bu, UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilmiş, insanların hələ də yaşadığı, mağazaların, kafelərin, emalatxanaların və otellərin fəaliyyət göstərdiyi canlı tarixi bir rayondur. İçərişəhərin rəsmi administrasiyası onun həm tarixi abidə, həm də yaşayış şəhər mühiti olduğunu açıq şəkildə vurğulayır. Buna görə də buradakı pişiklər turist fotoları üçün təsadüfi bəzək kimi görünmür, əksinə, köhnə Bakının gündəlik həyatının bir hissəsidir.

Və burada işlər maraqlı olur. 2025-ci ildə “Anadolu” xəbər agentliyi illərdir öz bağçasında onlarla sahibsiz pişiyə qulluq edən İçərişəhər sakini Elmira Ağayeva haqqında məlumat vermişdi. O, heyvanları yem və su ilə təmin edir, onların rifahına nəzarət edir və tarixi Bakının tam mərkəzində kiçik bir yardım məntəqəsi yaradıb. Bu, artıq turist əfsanəsi və ya gözəl bir açıqca deyil. Bu, hər gün vaxtını və enerjisini heç kimin rəsmi olaraq "özününkü" hesab etməyə borclu olmadığı heyvanlara sərf edən real bir insandır.

Lakin daha da əhəmiyyətlisi, Bakıda pişiklərə qulluq tədricən sırf şəxsi təşəbbüslərdən kənara çıxır. Azərbaycan paytaxtında həyətlərin abadlaşdırılması layihəsinin bir hissəsi olaraq xüsusi pişik yuvaları quraşdırılır. Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin rəsmi məlumatlarında bu cür obyektlər oyun meydançaları, idman qurğuları, skamyalar və quş yuvaları ilə yanaşı, baxımlı şəhər mühitinin bir hissəsi kimi sadalanır. Bu cür həllər ən azı 2023, 2024 və 2025-ci illərdən bəri Bakının müxtəlif rayonlarında tətbiq olunur. Başqa sözlə, heyvanların rifahı şəhər infrastrukturunun ayrılmaz hissəsinə çevrilməyə başlayır.

Bu mənada, Türkiyə Bakı üçün çox maraqlı bir müqayisə olaraq qalır. İstanbul uzun müddətdir ki, pişiklər şəhərinin qlobal simvolu olub. “Associated Press” agentliyi 2026-cı ilin avqust ayında yazıb ki, minlərlə sərbəst gəzən pişik 16 milyondan çox əhalisi olan şəhərin gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsidir. Onlar kafelərin, kitab mağazalarının, bazarların, məscidlərin, sahillərin və tarixi abidələrin yaxınlığında yaşayırlar və sakinlər onları müntəzəm olaraq yedizdirirlər; şəhərin hər yerində kiçik sığınacaqlar və yemləmə sahələri tapıla bilər. Bir çox turist üçün İstanbul pişikləri Aya Sofiya və ya Böyük Bazar qədər yaddaqalan bir şəhər simvoluna çevrilir.

Türkiyənin, xüsusən də İstanbulun başqa bir vacib amili var: tarixi yaddaş. "Tarix və Antropologiya" jurnalında dərc olunan bir araşdırmada İstanbul sakinlərinin küçə heyvanlarına qayğı göstərməsinin müasir təcrübəsi Osmanlı dövrünün sosial təcrübələrinin unikal davamı kimi araşdırılır. Bu, təkcə dinlə bağlı deyil, həm də xeyriyyəçilik, şəhər etikası və heyvanların ictimai yerlərdə olmaq hüququ olduğu anlayışı ilə bağlıdır. Tarixi mənbələrdə insanların küçə heyvanlarını yedizdirməsi təsvir olunur və pişiklər və itlər arasında yemək paylamaq təcrübəsi şəhərin quruluşuna hopmuşdu.

Və burada məsələnin dini tərəfinə gəlirik. Həqiqətən də, İslam ənənəsi pişiklərə qulluq etmək üçün möhkəm bir təməl təmin edir, lakin məşhur "Məhəmməd Peyğəmbər hər kəsi pişikləri sevməyə və sığallamağa çağırırdı" formulu həddindən artıq sadədir. Etibarlı hədislərdə pişiklərə hörmətlə yanaşmağa dair çox konkret dəlillər var. Sünən Əbu Davud və digər toplularda pişiyin belə olmadığı bildirilir. Bu, murdar hesab olunur və daim insanlara yaxın olan heyvanlara aiddir.

Səhih Müslimdə sitat gətirilən daha güclü bir əxlaqi hədis də var: bir qadın pişiyi bağladığına, yem vermədiyinə, su vermədiyinə və özü üçün yem toplamasına icazə vermədiyinə görə cəzalandırılıb. Buradakı prinsip çox sadədir: heyvanlara qarşı qəddarlıq ciddi əxlaqi pozuntu hesab olunur. Bu, həqiqətən də Türkiyə və Azərbaycan da daxil olmaqla müsəlman cəmiyyətlərində pişiklərə qarşı bəzi mədəni münasibətləri izah edə bilər.

Lakin Peyğəmbərin sevimli pişiyinin, guya paltarının üstündə yatdığı Muazza adlı məşhur hekayəsi və Peyğəmbərin guya pişiyi oyandırmamaq üçün paltarının bir hissəsini kəsdiyi hekayəsi ehtiyatlı olmağı tələb edir. Hədis alimləri qeyd edirlər ki, bu adda bir pişiyin mövcudluğunu təsdiqləyən etibarlı bir mənbə tapmayıblar. Buna görə də, bu gözəl hekayəni təsdiqlənmiş bir fakt kimi təqdim etməmək yaxşıdır. Bu, məşhurdur, lakin bir hekayənin populyarlığı və bir hədisin həqiqiliyi eyni şeydən çox uzaqdır.

Lakin Azərbaycanla bağlı ən maraqlı şey buradan başlayır. İslam ənənələrinin mühüm rolunu qəbul etsək belə, hər şeyi yalnız dinlə izah etmək mümkün deyil. Azərbaycan çoxdinli əhalisi olan bir ölkədir. Azərbaycan dövlət qurumlarının verdiyi məlumatlara görə, əhalinin böyük əksəriyyəti müsəlmandır, lakin ölkədə pravoslav xristianlar, katoliklər, protestantlar, yəhudilər, bəhailər və digər dini icmaların nümayəndələri də var. Müxtəlif məzhəblərdən yüzlərlə dini icma qeydiyyatdan keçib. Buna görə də, Bakıda bir şəxs pişik üçün su tökəndə, xəstə bir heyvana kömək edəndə və ya onun üçün kiçik bir ev tikəndə, bütün bu hərəkəti yalnız müsəlman əmrlərinə endirmək çox sadə olardı.

Ona görə də Azərbaycan pişik hekayəsini təkcə din vasitəsilə deyil, həm də ümumi şəhər mədəniyyəti konsepsiyası vasitəsilə araşdırmaq daha maraqlıdır. Bu, bir neçə elementi özündə birləşdirir: insan şəfqəti, heyvanlarla qonşuluq ənənəsi, canlılara hörmət, zəiflərə kömək etmək vərdişi və nəhayət, ictimai məkanın təməl mədəniyyəti. Bakıda bir insan müsəlman, xristian, yəhudi və ya tamamilə dinsiz ola bilər və yenə də bir pişik balasına baş çəkə, üzərinə su tökə və onu sığallaya bilər. Bu, ilahiyyat deyil, bu, insan davranışıdır.

Türkiyə və Azərbaycanın bu baxımdan tez-tez müqayisə edilməsinin başqa bir səbəbi də var. Hər iki ölkədə pişiklər yalnız şəxsi evlərdə deyil, həm də ictimai yerlərdə yaşayırlar. Onlar mütləq tək bir sahibə məxsus deyillər. Onlar restoranın, mağazanın, tarixi abidənin, sahilin və ya həyətin yaxınlığında yaşaya bilərlər. Heyvan qanuni olaraq heç kimə məxsus olmasa da, insan bu pişiyi adı ilə tanıya bilər. Və bu, insan-heyvan birgəyaşayışının həqiqətən unikal modelidir: küçə artıq yalnız insan ərazisi olmaqdan çıxır.

Eyni zamanda, İstanbulla Bakı arasında nəzərəçarpacaq bir fərq var. İstanbul pişikləri demək olar ki, qlobal mədəni brendə çevirib. İstanbul pişikləri haqqında filmlər və sənədli filmlər çəkilir, onlar beynəlxalq mediada nümayiş olunur, fotoşəkilləri sosial mediada paylaşılır və heyvanların özləri şəhərin beynəlxalq imicinin bir hissəsinə çevrilib. Lakin Bakı bu imici sistematik şəkildə mənimsəməyib. Lakin paradoks ondadır ki, belə qlobal təbliğatın olmaması ənənənin özünün olmaması demək deyil. Bakıda pişik mədəniyyəti daha az təbliğ olunur, lakin İçərişəhərdən adi yaşayış həyətlərinə qədər real şəhər mühitində tədricən daha çox nəzərə çarpır.

Və bunda çox Bakıya xas bir şey var. Əsrlər boyu davam edən daş divarları, dar küçələri, xalçaları, kafeləri, mağazaları və turistləri olan İçərişəhər - və bütün bunların arasında pişik sanki öz keçidi varmış kimi sakitcə gəzir. Üstəlik, fotoşəkillərə və turistlərin hekayələrinə əsasən, o, həqiqətən də özünü elə aparır ki, sanki buranın da öz ərazisi olduğunu çox yaxşı başa düşür. Bakıda pişiklərin İçərişəhərin təbii bir hissəsi kimi vizual təsviri çoxdan mövcuddur və turist materialları İçərişəhəri birbaşa daş küçələr arasında gündəlik həyatın davam etdiyi yaşayış mühiti kimi təsvir edir.

Amma bütün bunları gözəl bir nağıla çevirməmək və problemləri unutmamaq vacibdir. Pişiklərə olan sevgi sadəcə onlara bir kasa yemək verməklə məhdudlaşmamalıdır. Əsl qayğı sistemi baytarlıq baxımı, sterilizasiya, populyasiyaya nəzarət, xəstə heyvanların müalicəsi, peyvəndlər və ev heyvanlarını tərk edən insanlar üçün məsuliyyət tələb edir. Azərbaycan qanunvericiliyində artıq ev heyvanlarının saxlanmasını tənzimləyən və onlara qarşı qəddarlığı qadağan edən müddəalar mövcuddur. 2024-cü ilin sonunda qanunvericilik heyvanlara qarşı qəddarlığa görə cəzaları da əhatə etmək üçün gücləndirildi.

Maraqlıdır ki, Türkiyə hazırda "hər kəsin pişikləri sevdiyi ölkə"nin romantik obrazının dövlətin sahibsiz heyvanların sayını necə tənzimləməli olduğu ilə bağlı çətin müzakirələrlə yanaşı mövcud olması faktı ilə üzləşir. 2024-cü ildə Türkiyə heyvanların qorunması qanununda dəyişiklik etdi.

Bələdiyyə məsuliyyətlərini genişləndirən və sahibsiz heyvanlarla davranış üçün yeni qaydaları təsdiqləyən yeni qaydalar vacib bir məqamı nümayiş etdirir: hətta sahibsiz pişiklərə qlobal sevgi simvoluna çevrilmiş bir ölkə belə heyvanların sərbəst yaşamasına icazə vermək, sanitariya tələbləri, təhlükəsizlik və şəhər hakimiyyətinin məsuliyyəti arasında bir tarazlıq tapmaq məcburiyyətində qalır.

Ona görə də, bu gün Bakını İstanbulla müqayisə etmək artıq zarafat və ya turist tərifi kimi səslənmir. Türkiyədə tarixən qurulmuş şəhər pişiyi kultu və beynəlxalq səviyyədə tanınması var. Azərbaycanda heyvanlarla birgə yaşamaq mədəniyyəti var, xüsusən də Bakıda nəzərə çarpır və tədricən praktik, infrastruktur ifadəsi qazanır. Həyətlərdə pişik evləri kiçik bir detaldır, lakin şəhər mədəniyyəti məhz belə detallardan formalaşır.

Və bəlkə də, bu, Azərbaycanın ən gözəl xüsusiyyətlərindən biridir. İnsanlar tolerantlıq, multikulturalizm və müxtəlif dinlərin nümayəndələrinə hörmət haqqında danışanda, bütün bunlar bəzən çox rəsmi və bayram dolu səslənir. Sonra bir turist Bakının köhnə küçələrində gəzir, qızların pişiyi sığalladığını görür, suyu, evi və baxımlı heyvanı görür və birdən başa düşür ki, əsl mədəniyyət çox vaxt böyük bəyanatlarda deyil, ən kiçik hərəkətlərdə ifadə olunur. Bu, kiminsə qərar verməsi ilə bağlıdır: bu məxluqun da istidən, soyuqdan və yağışdan gizlənəcək yeri olmalıdır.

Bəlkə də turistlərin Bakını İstanbulla müqayisə etməsinin səbəbi budur. Çünki Azərbaycan Türkiyəni təqlid edir və planetdə yalnız iki ölkə pişikləri necə sevməyi bilir. Amma ona görə ki, hər iki şəhərdə pişiklər küçənin, tarixin və insan məkanının bir hissəsi olaraq qalır. İstanbul çoxdan bunu dünyaca məşhur bir simvola çevirib, Bakı isə, görünür, tədricən özünün - az təbliğ olunan, lakin pişiklərin yalnız bir qab suya deyil, bəzən hətta əsl evə sahib olduğu bir şəhərin çox canlı obrazını kəşf edir.