İtkinlərin taleyi: sülhün humanitar ölçüsü

İtkin düşmüş şəxslərin taleyinə aydınlıq gətirilməsi Cənubi Qafqazda davamlı sülh və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm şərtdir. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə keçirilən “Bakı Dialoqu” bu məsələnin regional çərçivədən çıxarılaraq beynəlxalq gündəmdə daha geniş müzakirəsinə imkan yaradır.

Silahlı münaqişələr başa çatdıqdan sonra belə onların humanitar nəticələri uzun illər, bəzən isə nəsillər boyu davam edir. Dağıdılmış şəhərlər və kəndlər bərpa oluna, iqtisadi itkilər müəyyən müddət ərzində kompensasiya edilə bilər. Lakin itkin düşmüş insanın taleyi məlum olmadıqda, müharibənin yaratdığı qeyri-müəyyənlik ailələr üçün davam edir. Bu səbəbdən itkin düşmüş şəxslər məsələsi hər hansı münaqişədən sonrakı sülh gündəliyinin ən həssas istiqamətlərindən biridir.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin “İtkin düşmüş şəxslər üzrə Bakı Dialoqu çərçivəsində IV Beynəlxalq Konfrans”ın iştirakçılarına müraciətində də məhz bu məqam xüsusi vurğulanır. Müraciət yalnız Azərbaycanın qarşılaşdığı problemin miqyasını diqqətə çatdırmır, eyni zamanda, itkin düşmüş şəxslər məsələsinə qlobal humanitar problem kimi yanaşmanın zəruriliyini ortaya qoyur.

4010 insanın taleyi – bir ölkənin deyil, beynəlxalq ictimaiyyətin gündəliyi

Ermənistanın Azərbaycana qarşı otuz ildən artıq davam edən hərbi təcavüzü nəticəsində uşaqlar, qadınlar və yaşlılar da daxil olmaqla, 4010 azərbaycanlı itkin düşmüş şəxs kimi qeydə alınıb. Bu rəqəm yalnız statistik göstərici deyil. Onun arxasında minlərlə ailənin illərlə davam edən gözləntisi, cavabsız sualları və yaxınlarının taleyini bilmək hüququ dayanır.

Münaqişə dövründə əsir və girov götürülmüş şəxslər barədə məlumatların əldə edilməsi, onların taleyinin müəyyənləşdirilməsi və sonrakı illərdə itkinlərin axtarılması ciddi çətinliklərlə müşayiət olunub. Azərbaycan tərəfinin mövqeyinə görə, bu istiqamətdə məlumatların tam təqdim edilməməsi axtarış prosesinin əsas maneələrindən biri olaraq qalır.

Ərazi bütövlüyünün və suverenliyin bərpasından sonra isə itkinlərin axtarışı üçün yeni imkanlar yaranıb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan araşdırmalar nəticəsində 32 kütləvi məzarlığın aşkar edilməsi problemin miqyasını və onun arxasında dayanan humanitar faciənin dərinliyini bir daha göstərib.

Burada əsas məsələ yalnız qalıqların aşkar edilməsi deyil. Hər bir tapıntının şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi, ölüm şəraitinin araşdırılması və ailələrin məlumatlandırılması uzun və mürəkkəb prosesdir. Məhz buna görə axtarışların effektivliyi həm də dəqiq məlumatların mövcudluğundan asılıdır.

Sülh yalnız siyasi sənədlərdən ibarət deyil

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməsi Cənubi Qafqazda yeni siyasi reallıq formalaşdırıb. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında Birgə Bəyannamənin imzalanması və sülh sazişinin paraflanması bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri kimi təqdim olunur. Lakin siyasi razılaşmaların əldə olunması sülh prosesinin son nöqtəsi deyil. Sülhün cəmiyyətlərdə möhkəmlənməsi üçün onun humanitar ölçüsü də nəzərə alınmalıdır.

İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi məhz bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki ailələrin illərlə cavabsız qalan sualları həll edilmədən münaqişənin sosial və humanitar nəticələrinin tam aradan qalxmasından danışmaq çətindir.

Bu baxımdan Azərbaycan Prezidentinin müraciətində səsləndirilən fikir mühüm əhəmiyyət daşıyır: itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız hüquqi və humanitar məsələ deyil, həm də qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi prosesinin tərkib hissəsidir.

Məlumatın açılması niyə bu qədər vacibdir?

İtkinlərin axtarışında ən müasir texnologiyalardan, məhkəmə-tibbi ekspertizadan və DNT analizlərindən istifadə mühüm imkanlar yaradır. Lakin texnologiyanın imkanları məlumat olmadıqda məhdudlaşır. Dəfn yerlərinin koordinatları, arxiv sənədləri, hərbi bölmələrin məlumatları, şahid ifadələri və digər tarixi materiallar itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynaya bilər.

Bu səbəbdən Azərbaycan tərəfi Ermənistanın itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyi, kütləvi və fərdi dəfn yerləri barədə məlumatları təqdim etməsinin, müvafiq arxivlərin açılmasının və şahid ifadələrinin toplanmasına şərait yaradılmasının vacibliyini vurğulayır.

Burada söhbət siyasi mübahisələrdən daha çox insan talelərindən gedir. Məlumatın təqdim edilməsi ailələrin yaxınlarının taleyini bilmək hüququna cavab verməklə yanaşı, keçmiş münaqişənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılmasına da xidmət edə bilər.

“Bakı Dialoqu”nun fərqləndirici məqamı

Azərbaycanın təşəbbüsü ilə yaradılmış “Bakı Dialoqu”nun əsas əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır. Platforma itkin düşmüş şəxslər məsələsini yalnız ikitərəfli münasibətlərin deyil, beynəlxalq humanitar gündəliyin bir hissəsi kimi təqdim etməyə imkan verir.

Müxtəlif dövlətlərin, beynəlxalq təşkilatların və ekspertlərin bir araya gəlməsi təcrübə mübadiləsi üçün imkan yaradır. Daha vacibi isə müxtəlif münaqişələrdən sonra formalaşmış axtarış mexanizmlərinin müqayisə edilməsi və onların səmərəli tərəflərinin tətbiqidir.

Bu baxımdan Azərbaycanın irəli sürdüyü BMT çərçivəsində itkin düşmüş şəxslər üzrə xüsusi mexanizmin yaradılması təşəbbüsü məsələyə institusional yanaşmanın formalaşdırılması baxımından diqqət çəkir.

Belə mexanizm məlumat mübadiləsi, axtarış proseslərinin əlaqələndirilməsi, məhkəmə-tibbi ekspertiza imkanlarının genişləndirilməsi, mütəxəssis hazırlığı və ailələrin məlumatlandırılması kimi istiqamətləri vahid beynəlxalq çərçivədə birləşdirə bilər.

Humanitar məsələ siyasiləşdirilməməlidir

İtkin düşmüş şəxslər məsələsinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun insan taleyi ilə birbaşa bağlı olmasıdır. Müharibənin hansı tərəfinin və ya hansı dövrün nəticəsi olmasından asılı olmayaraq, itkin şəxsin ailəsinin yaxınını tapmaq və onun taleyi barədə həqiqəti bilmək hüququ mövcuddur.

Məhz buna görə bu məsələyə ayrı-seçkilik olmadan, beynəlxalq humanitar hüququn və insan ləyaqətinin prinsipləri əsasında yanaşılması vacibdir.

Azərbaycanın BMT Baş Assambleyasında 2002-ci ildən etibarən itkin düşmüş şəxslərlə bağlı qətnamə təşəbbüsləri ilə çıxış etməsi də problemin beynəlxalq səviyyədə gündəmdə saxlanılması istiqamətində atılan addımlardan biri kimi təqdim olunur.

Bu yanaşmanın əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, itkin düşmüş şəxslərin axtarışı siyasi proseslərin nəticəsindən asılı vəziyyətə salınmamalıdır. İnsan taleyinə dair məlumat siyasi şərtləndirmə predmetinə çevrilməməlidir.

Sülhün davamlılığı üçün həqiqət və etimad

Cənubi Qafqazda sülh prosesinin qarşıdakı mərhələlərində siyasi razılaşmalar qədər humanitar məsələlərin də gündəmdə saxlanılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. İtkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi bu baxımdan keçmişlə gələcək arasında bir növ körpü rolunu oynayır.

Çünki davamlı sülh yalnız sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və siyasi sənədlərin imzalanması ilə deyil, münaqişənin yaratdığı humanitar yaraların tədricən sağaldılması ilə də bağlıdır.

Azərbaycanın irəli sürdüyü yanaşmanın mərkəzində isə konkret tələb dayanır: məlumatların əldə edilməsi, axtarışların intensivləşdirilməsi, beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi və ailələrin yaxınlarının taleyi barədə həqiqəti bilməsi.

“Bakı Dialoqu”nun gündəliyi göstərir ki, itkin düşmüş şəxslər məsələsi artıq yalnız keçmiş münaqişənin ağır mirası kimi deyil, beynəlxalq humanitar əməkdaşlığın aktual istiqamətlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir.

Bu məsələnin həlli bir ailənin gözləntisinə cavab verməklə yanaşı, insan hüquqlarına hörmətin, beynəlxalq əməkdaşlığın və sülhə sadiqliyin də göstəricisidir.

İtkinlərin taleyinə aydınlıq gətirmək keçmişi dəyişdirmək deyil. Lakin keçmişin həqiqətlərini müəyyənləşdirmədən gələcəyin etimadını möhkəmləndirmək də çətindir.

S.ELAY,

XQ