Karter Doktrinası, petrodollar sistemi və qlobal güc balansı... TƏHLİL

Fars körfəzi regionu XX əsrdən etibarən dünya siyasətində və iqtisadiyyatında mühüm strateji əhəmiyyətə malik olmuşdur. Bu region həm zəngin enerji ehtiyatlarına sahib olması, həm də qlobal ticarət marşrutlarının əsas hissəsini təşkil etməsi ilə böyük güclərin diqqət mərkəzində olmuşdur. Bu baxımdan “Orta Doğu”- Yaxın Şərq anlayışının siyasi leksikona daxil edilməsi və regiona dair geosiyasi strategiyaların formalaşması təsadüfi deyildir.

“Yaxın Şərq” termini 1902-ci ildə amerikalı strateq Alfred Thayer Mahan tərəfindən irəli sürülmüş və sonradan beynəlxalq siyasi terminologiyada geniş yayılmışdır. Bu anlayış ilkin olaraq Böyük Britaniyanın Hindistana gedən strateji yollar üzərində nəzarətini qorumaq məqsədi ilə istifadə edilsə də, sonrakı dövrlərdə regionun enerji resursları səbəbilə ABŞ üçün də həyati əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır.

ABŞ-ın Fars körfəzi ilə bağlı ən mühüm siyasi yanaşmalarından biri Jimmy Carter dövründə formalaşmışdır. 1980-ci ildə elan edilən Karter Doktrinasına əsasən, Fars körfəzi regionuna xarici güclərin nəzarət cəhdləri ABŞ-ın həyati maraqlarına təhdid kimi qiymətləndirilir və belə hallarda ABŞ hərbi gücdən istifadə etmək hüququnu özündə saxlayır. Bu doktrina Sovet İttifaqının Əfqanıstana müdaxiləsindən sonra formalaşmış və ABŞ-ın regiondakı uzunmüddətli strategiyasının əsasını qoymuşdur.

Bu kontekstdə Fars körfəzi yalnız enerji mənbəyi kimi deyil, həm də qlobal ticarətin əsas arteriyalarından biri kimi çıxış edir. Xüsusilə Hörmüz boğazı dünya neft daşımalarının böyük hissəsinin keçdiyi strateji keçid nöqtəsidir və bu boğaz üzərində nəzarət qlobal enerji təhlükəsizliyi ilə birbaşa bağlıdır.

1970-ci illərdən etibarən ABŞ ilə Saudi Arabia arasında formalaşan strateji əməkdaşlıq qlobal enerji və maliyyə sistemində yeni mərhələ yaratdı. Neftin əsasən ABŞ dolları ilə satılması modeli — “petrodollar sistemi” — dünya iqtisadiyyatında dolların dominant mövqeyini möhkəmləndirdi. Bu sistem enerji kimi strateji resurslara olan tələbatı dollarla bağlayaraq ABŞ-a mühüm üstünlüklər qazandırdı: qlobal likvidlik üzərində təsir, dövlət borcunun rahat maliyyələşdirilməsi və maliyyə sanksiyaları vasitəsilə geosiyasi təzyiq imkanları.

Eyni zamanda, 1980-ci illərdə neft qiymətlərinin kəskin ucuzlaşması enerji ixracından asılı iqtisadiyyatlara ciddi təsir göstərdi. Bu proses xüsusilə Sovet İttifaqının maliyyə dayanıqlığını zəiflətdi və onun tənəzzülünü sürətləndirən mühüm amillərdən biri kimi qiymətləndirilir. Bəzi analitik yanaşmalarda ABŞ–Səudiyyə əməkdaşlığının enerji bazarına təsiri vurğulansa da, bu prosesin birbaşa koordinasiyalı şəkildə SSRİ-ni zəiflətmək məqsədi daşıdığı barədə iddialar elmi mühitdə birmənalı qəbul olunmamış və mübahisəli olaraq qalmaqdadır.

Bununla belə, enerji qiymətləri ilə geosiyasi güc arasında əlaqə aydındır: enerji gəlirlərindən asılı iqtisadiyyatlar üçün qiymət dalğalanmaları sistem xarakterli nəticələr doğura bilər. Bu kontekstdə bəzi analitiklər oxşar mexanizmlərin gələcəkdə İran kimi enerji ixracatçısı ölkələrə qarşı da təsir göstərə biləcəyini ehtimal edirlər.

Bəzi dövlətlər isə bu sistemə alternativ yaratmağa çalışmışlar. Çin, Rusiya, Hindistan və İran kimi ölkələr enerji ticarətində alternativ valyuta mexanizmləri üzərində işləsələr də, mövcud qlobal sistem hələlik dəyişməz olaraq qalır.

Eyni zamanda, ABŞ-ın region siyasəti ilə bağlı müxtəlif şərhlər mövcuddur. Xüsusilə Donald Trump dövründə bəzi media və analitik çevrələrdə ABŞ-ın İran siyasətinin daxili siyasi gündəmlə, o cümlədən Jeffrey Epstein işi ətrafında yaranmış qalmaqallarla əlaqələndirilməsi cəhdləri müşahidə olunmuşdur. Bəzi dairələrdə bu siyasətin daxili siyasi qalmaqallardan diqqəti yayındırmaq məqsədi daşıdığı iddia edilmişdir. Lakin bu yanaşmalar əsasən sübut olunmamış iddialara söykənir və faktoloji əsasdan çox siyasi interpretasiya xarakteri daşıyır, bu səbəbdən akademik səviyyədə geniş qəbul edilməmişdir.

Nəticə etibarilə, Fars körfəzi regionu yalnız enerji ehtiyatları baxımından deyil, həm də qlobal ticarət və maliyyə sisteminin sabitliyi baxımından mühüm strateji əhəmiyyətə malikdir. ABŞ-ın bu regiona yönəlik siyasəti isə ayrı-ayrı administrasiyaların qərarlarından daha çox, uzunmüddətli milli maraqlara əsaslanan davamlı geosiyasi strategiya kimi qiymətləndirilməlidir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, dünya ticarətinin təxminən 90%-i həcm baxımından dəniz yolu ilə həyata keçirilir və bu fakt dəniz yollarını qlobal iqtisadiyyatın əsas dayaqlarından birinə çevirir.

Elbəyi Həsənli

MİA.AZ