Kəpənək effekti : kiçik ölkənin böyük uğuru

Edvard Norton Lorenzi bir yazımızda xatırlatmışdıq. "butterfly effect", yəni "kəpənək effekti" bu nəhəng Amerikan riyaziyyatçısının adı ilə bağlıdır. Bu riyazi terminin anlamını bir daha yada salaq. "Bir kəpənəyin qanad çırpması dünyanın yarısını ağuşuna ala biləcək bir qasırğanın yaranmasına səbəb ola bilər" deyimi Edvard Lorenzin adı ilə bağlıdır.

Burdakı fəlsəfə çox sadə, ancaq həm də çox dərindir: başlanğıcda kiçik bir dəyişiklik özündən sonra çox böyük dəyişikliklərə səbəb ola bilir.

Azərbaycanın 2020-ci ildə müharibədəki tarixi qələbəsi, eləcə də, 2023-cü ildə keçirdiyi antiterror əməliyyatı kiməsə kiçik görünə bilər. Bəlkə qlobal geopolitik çarpışmalar, maraq toqquşmalar və sair kimi nəhəng proseslərin içində həqiqətən çox kiçik bir fakt ola bilər. Ancaq bu qələbə özündən sonra çox böyük hadisələrə, regional, hətta qlobal proseslərə yön verə bilir.

Artıq Azərbaycan yaralı və geopolitik təsirlər qarşısında zəif bir dövlət deyil. Azərbaycan təqribən beş il əvvəl Cənubi Qafqazın məğlub bir ölkəsi kimi istər şimaldan, istər cənubdan, istər qərbdən gələn təsirlər, təzyiqlər qarşısında çətinliklər çəkirdi, bunu etiraf etmək gərəkdir. Ancaq indi dünya miqyasında öz subregionunun lideri kimi qəbul edilir. Eyni zamanda daha geniş regionda və hətta qlobal ölçüdə öz sözünü deyə bilir. Azərbaycan prezidentinin son müsahibəsində geniş və aydın izah etdiyi kimi, rəsmi Bakı nəinki subregional, eləcə də, regional və qlobal aktorların bölgədəki geopolitik maraqlarının uzlaşma nöqtələrini tapıb. Azərbaycanın təklif etdiyi uzlaşma modeli konkret və ticari terminlə desək, gəlirli layihələrdə ifadə olunur. Bunlar Çini Avropa ilə, Mərkəzi Asiyanı Yaxın Şərqlə, Şimali Avropanı, Rusiyanı Hind Okeanı ilə birləşdirən yollar, keçidlər, dəhlizlər deməkdir. İranın özünü, eləcə də, Ermənistanı təcriddən çıxara bilən, tranzit ölkə olaraq Gürcüstanın da əhəmiyyətini artıran bir uzlaşma modelindən söhbət gedir. Bu, əslində hamının oynaya və hamının qazana biləcəyi bir meydançadır, müstəvidir. Bu, qlobal bazarlarda yeni, böyük və əlbəttə, pozitiv dalğalanmalara yol açan bir modeldir. Bu nəhəng prosesin mərkəzində Azərbaycan, onun tarixi qələbəsi var. Bu qələbə və onun yaratdığı "kəpənək effekti" göstərir ki, dünyanın orta, böyük, nəhəng gücləri müharibə etmədən də öz maraqlarını təmin etməyin yollarını tapa bilərlər. Deməli, əslində kiçik dövlət yoxdur, yaradıcı və miqyaslı düşüncə kiçik coğrafiyalarda da çox böyük nəticələrə yol aça bilir. Dünya bunu Azərbaycanın nümunəsində bir daha gördü.

Yazıçı-publisist, əməkdar jurnalist Bahəddin Həzi, bizimyol.info