Kəpənək ovu Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti nəzdində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Sevinc Babaxanovadır. Müsahibimizlə məşhur rəssam Berta Morizonun "Kəpənək ovu" əsərindən danışmışıq.

Berta Morizo (1841-1895) fransız impressionist rəssamı və bu cərəyanın ən mühüm nümayəndələrindən biri hesab olunur. O, impressionizm qrupunun sərgilərində iştirak edən ilk qadın rəssamlardan olmuş və dövrünün məşhur rəssamları ilə birlikdə yeni bədii üslubun formalaşmasına böyük töhfə vermişdi. Morizo rəssamlıq fəaliyyətində daha çox gündəlik həyat səhnələrini, qadınları, uşaqları və təbiət mənzərələrini təsvir edirdi. Onun əsərlərində açıq rəng tonları, yüngül fırça vuruşları və işıq-hava mühiti impressionizmin əsas xüsusiyyətlərini əks etdirir. Rəssamın yaradıcılığı zəriflik, poetiklik və emosional incəliklə seçilir. Berta Morizonun məşhur əsərləri arasında "Kəpənək ovu", "Beşik", "Yay günü", "Pəncərə yanında gənc qız" kimi tablolar xüsusi yer tutur. Bu əsərlərin hər biri onun impressionist üslubunu, gündəlik həyat səhnələrinə olan marağını və zərif rəng palitrasını əks etdirir.

- Rəssam tabloda kimləri təsvir edib?

- Əvvəla qeyd edim ki, Berta Morizo uzun və uğurlu bir karyera yaşayıb. Maddi qayğılardan azad olsa da, yenə də həyat yoldaşı və ana məsuliyyətləri ilə yüklənsə də, hərəkətlərində və düşüncələrində sərbəst idi. Onun rəsmləri getdikcə özünün və dostlarının təcrübələrinə əsaslanan xoşbəxt bir ailə həyatının təəssüratlarını əks etdirirdi. Bu rəsmin modelləri rəssamın gəzintiyə çıxan bacısı Edma və qızları Blanş və Janna idi. Ön planda ağ paltar geyinmiş gənc bir qadının əlində kəpənək toru var, təmkinli, lakin oynaq təbəssümü uşaqlığa qayıtmağa işarə edir. Qadın qoruyucu rolunu oynayan qara papaq taxır. Arxa planda anasına heyranlıq və maraqla baxan kiçik bir qız dayanır. Onun geyimi anasının geyimi ilə ziddiyyət təşkil edir: qara paltar və ağ papaq, onu gözləyən gələcəyə işarə edir. Əyilmiş kiçik bacısı otların arasından bir şey axtarır. Morizo rəng ustası idi. O, yaz bağçasının əsl çiçəklərindən yayınmır, əksinə, sərin yaşıl tonlarla, xanımın ağ paltarı və çiçəklənən ağacın solğun çəhrayısı ilə mistik, şəffaf bir dünya yaradır. Bu əsərin cazibəsi, böyüyən ağacın şaquli xətti ilə vizual olaraq bir-birindən ayrılan, lakin ana və balaca qızların kəpənək tutmasından irəli gəlir. Əsər Parisdə, Orse muzeyində yerləşir.

- Əsərdə impressionizmin təzahürlərini də görürük?

- Tabloda ilk diqqət çəkən cəhət ani təəssüratın və gündəlik həyat səhnəsinin təsviridir. İmpressionist rəssamlar akademik rəssamlıqda olduğu kimi tarixi və ya mifoloji mövzulara deyil, gündəlik həyatın sadə və təbii anlarına üstünlük verirdilər. Bu əsərdə də bağda kəpənək tutmağa çalışan qadın və uşaqların təsviri həyatın adi, lakin poetik bir anını əks etdirir. Rəssam hadisəni sanki ani bir müşahidə kimi təqdim edir və tamaşaçı həmin anın canlı atmosferini hiss edir.

Tabloda işıq və hava mühitinin təsviri impressionizmin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi görünür. Açıq havada çəkilmiş səhnədə günəş işığının bağın yaşıllıqları üzərində yaratdığı parıltı və fiqurların ətrafındakı işıq effekti kompozisiyaya yüngüllük və şəffaflıq gətirir. Rəssam işığı dəqiq konturlar vasitəsilə deyil, rəng ləkələri və fırça vuruşları ilə göstərir.

Sərbəst və sürətli fırça texnikası da impressionist üslubun əsas göstəricilərindəndir. Morizo detalları xırdalıqla işləmək əvəzinə, rənglərin canlı və hərəkətli ləkələri vasitəsilə formaları qurur. Bu üsul əsərə dinamiklik verir və təbiətin dəyişkənliyini hiss etdirməyə kömək edir. Fiqurların konturları tam sərt deyil, ətraf mühitlə müəyyən qədər qarışaraq yumşaq və titrək təsir yaradır.

Rəssam rəng palitrasında açıq və təmiz tonlardan istifadə edir. Yaşıl, ağ, açıq sarı və mavi tonların harmoniyası yaz fəslinin təravətli atmosferini yaradır. Kölgələr qara rənglə deyil, daha çox mavi və bənövşəyi çalarlarla ifadə olunur ki, bu da impressionist rəng nəzəriyyəsinin mühüm xüsusiyyətidir. Kompozisiyada təbii hərəkət və spontanlıq hissi də güclüdür. Fiqurlar sanki təsadüfi bir anın içində tutulmuş kimi görünür; onların hərəkəti sərbəst və canlıdır. Bu xüsusiyyət impressionistlərin fotoqrafiyaya bənzər "ani kadr" təsiri yaratmaq istəyini əks etdirir.

- "Kəpənək ovu" digər impressionist rəssamların əsərləri ilə hansı oxşar və fərqli cəhətlərə sahibdir?

- Berta Morizonun "Kəpənək ovu" əsəri impressionizm cərəyanının digər nümayəndələrinin yaradıcılığı ilə həm oxşar, həm də fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Bu xüsusiyyətlər üslub, mövzu seçimi və rəng həlli baxımından özünü göstərir. Bu əsər impressionizmin əsas prinsiplərini əks etdirdiyi üçün Klod Mone, Ogüst Renuar və Kamil Pissarro kimi rəssamların əsərləri ilə bir çox ortaq xüsusiyyətlərə malikdir. Əvvəlcə, tabloda açıq hava mühitinin təsviri və təbii işıq effekti diqqət çəkir. Bu xüsusiyyət xüsusilə Monenin bağ və landşaft səhnələrində olduğu kimi, təbiətin dəyişkən işıq atmosferini göstərmək məqsədini daşıyır. Rəssam işığı və havanı sərt konturlar vasitəsilə deyil, rəng ləkələri və yumşaq fırça vuruşları ilə ifadə edir ki, bu da impressionist rəssamların ümumi yaradıcılıq metoduna uyğundur.

Əsərdəki gündəlik həyat səhnəsinin təsviri də digər impressionistlərin yaradıcılığı ilə səsləşir. Renuarın park və istirahət səhnələrində olduğu kimi, Morizo da insanları təbiət içərisində, adi və təbii bir vəziyyətdə təsvir edir. Bu yanaşma akademik incəsənətin rəsmi və monumental mövzularından uzaqlaşaraq həyatın sadə və poetik anlarını göstərmək istəyini ifadə edir. Bundan başqa, tabloda rənglərin açıq və parlaq tonlarla işlənməsi impressionist rəssamların rəng nəzəriyyəsinə uyğun olaraq təbiətin canlı atmosferini yaratmağa xidmət edir.

Bununla yanaşı, Morizonun bu əsəri digər impressionist rəssamların yaradıcılığından müəyyən fərqlərlə də seçilir. Məsələn, Monenin əsərlərində diqqət daha çox təbiətin və landşaftın dəyişən işıq vəziyyətlərinə yönəldiyi halda, Morizonun tablolarında insan fiqurları və xüsusilə qadın və uşaq obrazları kompozisiyanın əsas elementinə çevrilir. Bu baxımdan "Kəpənək ovu" əsərində insan və təbiət arasında qurulan emosional və məişət xarakterli əlaqə daha güclü hiss olunur.

Renuarın əsərləri ilə müqayisədə Morizonun rəng palitrası daha yüngül və incə tonlardan ibarətdir. Renuar fiqurları daha dolğun və plastik şəkildə təsvir etməyə meyilli olduğu halda, Morizo fiqurları sanki işıq və hava içərisində əridilmiş kimi yumşaq və titrək təsvir edir. Bu xüsusiyyət onun əsərlərinə daha zərif və poetik bir ifadə verir. Digər tərəfdən, Morizonun fırça texnikası da fərqli xarakter daşıyır. Pissarro və Mone bəzən kompozisiyanı daha strukturlaşdırılmış şəkildə qurduqları halda, Morizo daha sərbəst və emosional fırça vuruşlarından istifadə edir, bu isə əsərə müəyyən spontanlıq və canlılıq gətirir. Onun əsərlərində fiqurlar və mühit arasında sərhədlər tam dəqiq deyil və bu, tabloya impressionist estetikaya uyğun olaraq hərəkətli və dəyişkən bir təsir qazandırır.

Beləliklə, "Kəpənək ovu" əsəri impressionist rəssamların yaradıcılığı ilə işıq, rəng və gündəlik həyat mövzusu baxımından oxşarlıq göstərsə də, qadın və ailə həyatına yönəlmiş mövzusu, zərif rəng palitrası və daha emosional fırça texnikası ilə Morizonun fərdi üslubunu aydın şəkildə nümayiş etdirir. Bu xüsusiyyətlər onun impressionizm cərəyanı daxilində özünəməxsus və incə bədii ifadəyə malik olduğunu göstərir.

- Kompozisiyada rəng həlli necədir?

- Əsərin rəng palitrası əsasən açıq, parlaq və təbii tonlardan ibarətdir. Kompozisiyada üstünlük təşkil edən yaşıl rəng çalarları bağ və təbiət mühitinin canlılığını göstərir və bütün səhnəyə təravətli bir atmosfer bəxş edir. Yaşıllığın müxtəlif tonları - açıq yaşıl, sarımtıl yaşıl və bəzən mavi çalarlı yaşıl - fonu təşkil edərək kompozisiyanın təbii mühitini formalaşdırır. Bu rənglər günəş işığının bitkilər üzərində yaratdığı dəyişkən təsirləri əks etdirmək üçün müxtəlif çalarlarla işlənmişdir. Rəssam fiqurların geyimlərini təsvir edərkən ağ və açıq pastel tonlardan istifadə etmişdir. Bu açıq rənglər yaşıl fon üzərində xüsusi kontrast yaradır və insan fiqurlarını kompozisiyada daha aydın şəkildə ön plana çıxarır. Ağ rəngin müxtəlif işıq çalarları fiqurların üzərinə düşən günəş şüalarının təsirini göstərir və onların ətraf mühitlə harmoniyasını təmin edir.

Əsərdə kölgələrin verilməsi də diqqətəlayiqdir. İmpressionist rəssamların ənənəsinə uyğun olaraq kölgələr qara rənglə deyil, daha çox mavi və bənövşəyi tonlarla işlənmişdir. Bu üsul kölgələri daha yumşaq və təbii göstərir və rənglərin bir-biri ilə harmonik əlaqəsini gücləndirir. Beləliklə, işıq və kölgə arasındakı keçidlər kəskin deyil, incə rəng keçidləri vasitəsilə təqdim olunur. Kompozisiyada rənglərin yerləşdirilməsi də dinamik bir təsir yaradır. Rəssam rəng ləkələrini sərbəst və hərəkətli fırça vuruşları ilə tətbiq edərək səhnəyə canlılıq gətirir. Bu texnika sayəsində tablo sanki günəş işığı ilə titrəyən bir bağ mənzərəsini xatırladır və tamaşaçıda təbiətin hərəkətdə olduğu təəssüratını yaradır.

Bundan əlavə, rənglərin ümumi harmoniyası əsərdə yüngül və poetik bir atmosfer formalaşdırır. Açıq rənglərin üstünlük təşkil etməsi tabloya hava və işıq dolu bir məkan hissi verir. Rəssamın seçdiyi rənglər yalnız təbiətin gözəlliyini göstərmir, həm də sakit və zərif bir emosional ovqat yaradır.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Mənim fikrimcə, əsərin ən təsirli tərəflərindən biri onun təbii və səmimi atmosferidir. Tabloda təsvir olunan fiqurlar süni və ya teatrlaşdırılmış şəkildə deyil, çox təbii və gündəlik bir vəziyyətdə təqdim olunmuşdur. Bu xüsusiyyət əsərə baxan tamaşaçıda sanki həmin anın içində olmaq hissi yaradır və kompozisiyanı daha canlı və emosional edir. Digər tərəfdən, əsərin rəng həlli və işıq effekti mənə çox təsir edir. Açıq və yüngül rəng tonları bağ mühitinin təravətini və yaz fəslinin enerjisini hiss etdirir. Mənə elə gəlir ki, rəssam rənglər vasitəsilə yalnız təbiəti deyil, həm də insanın təbiət içərisində yaşadığı sakit və xoş hissləri göstərmək istəmişdir. Bu baxımdan əsər çox poetik və romantik bir təsir bağışlayır.

Mənim düşüncəmə görə, bu tablo həm də uşaqlığın və azadlığın simvolik ifadəsi kimi qəbul edilə bilər. Kəpənək ovlayan uşaqların təsviri həyatın sadə sevinc anlarını xatırladır və insanı gündəlik həyatın qayğılarından uzaqlaşdıran bir duyğu yaradır. Bu səbəbdən əsər təkcə vizual baxımdan deyil, emosional baxımdan da tamaşaçıya təsir edir.

Ümumilikdə, mən hesab edirəm ki, "Kəpənək ovu" əsəri impressionist rəssamlığın zərif və həssas ruhunu çox gözəl şəkildə əks etdirir. Rəssamın təbiəti, insanları və işığı bu qədər incə və poetik formada təqdim etməsi əsəri həm estetik, həm də emosional baxımdan çox təsirli edir. Mənim üçün bu tablo təbiətin sadə gözəlliyini və həyatın kiçik, lakin dəyərli anlarını xatırladan çox xoş və ilhamverici bir sənət əsəridir.

Aytac SAHƏD