Körfəz geriləyir: ərəb turistlər Azərbaycanı daha az seçirlər

Səbəb hava səyahətlərinin pozulmasıdırsa, vəziyyət sabitləşdikdən sonra nisbətən sürətli bir canlanma gözlənilə bilər

2026-cı ildə Azərbaycanın turizm sektoru ən dəyərli bazarlarından birində nəzərəçarpacaq dərəcədə azalma yaşadı. Yanvar-sentyabr ayları arasında ölkəyə 1.831.800 əcnəbi və vətəndaşlığı olmayan şəxs səfər edib ki, bu da əvvəlki ilə nisbətən 6% azdır. Lakin ümumi mənfi tendensiya daha kəskin bir dəyişikliyi gizlədir: Fars körfəzi ölkələrindən gələnlərin sayı 32% azalıb. Bu fonda digər əsas istiqamətlərdə vəziyyət xeyli sabit görünür: Avropa İttifaqından gələnlər 6,1%, MDB-dən gələnlər isə 4,3% artıb.

Bu boşluq yalnız ölkə daxilində turizmin ümumi azalmasından daha çox şey göstərir. Daralan bazar məhz son illərdə Azərbaycan üçün ən perspektivli bazarlardan biri hesab olunurdu və təkcə ziyarətçilərin sayı üçün deyil, həm də onların xərcləri üçün vacib idi. Nisbətən qısa uçuş, Ərəbistan yarımadasının sakinləri üçün əlverişli yay iqlimi, mədəni yaxınlıq, halal qida və Bakını dağlıq və yaşıl bölgələrdə tətillərlə birləşdirmək imkanı ölkəyə təbii rəqabət üstünlükləri qazandırdı. Ona görə də, hazırkı üçdə bir azalma Azərbaycanın ərəb turizm bazarına yanaşmasını qurduğu model üçün bir növ stress testinə çevrilir.

Ən açıq izah turizm sənayesinin özündən kənardadır. 2026-cı ildə Yaxın Şərqdə hərbi eskalasiya hava məkanının bağlanmasına və məhdudlaşdırılmasına, uçuşların ləğvinə və marşrutların yenidən planlaşdırılmasına səbəb oldu. Fəsadların miqyası o qədər ciddi idi ki, Azərbaycan BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Bəhreyn və Küveytdən vətəndaşlarının geri qayıtmasını təşkil etmək məcburiyyətində qaldı. Bu cür şoklar turizm üçün xüsusilə ağrılıdır: işgüzar və ya ailə səfərlərindən fərqli olaraq, tətilləri təxirə salmaq və ya yenidən planlaşdırmaq daha asandır.

Azərbaycan Mərkəzi Bankı həmçinin geosiyasətlə turizm göstəricilərinin pisləşməsi arasında əlaqəyə işarə etdi. Əlavə təsdiq “Wego” səyahət platformasının məlumatlarından gəlir: bölgədə hava məkanının bağlanmasından sonra beynəlxalq istiqamətlərə səyahətçilərin marağı qalsa da, faktiki sifarişlər kəskin şəkildə azaldı. Azərbaycan üçün Yaxın Şərq bazarından axtarış tələbi yanvar-avqust ayları arasında 39% azalıb. Bu arada, bölgədəki sifarişlər yalnız may ayının əvvəlində əvvəlki ilin səviyyəsinə qayıdıb.

Lakin bütün 32%-lik azalmanı yalnız geosiyasətlə əlaqələndirmək çox əlverişli olardı. Zəifləmənin ilk əlamətləri böhranın ən kəskin mərhələsindən əvvəl də özünü göstərdi. 2026-cı ilin yanvar-fevral aylarında Körfəz ölkələrindən gələn turist axını əvvəlki ilə nisbətən 10,9% az idi. Üstəlik, dinamika ayrı-ayrı ölkələr arasında çox fərqli idi: BƏƏ-dən gələn ziyarətçilərin sayı 51,7%, Omandan gələn turistlərin sayı 34,8% və Küveytdən gələn turistlərin sayı 20,3% azalıb. Səudiyyə Ərəbistanı isə əksinə olaraq, 13,3% artım göstərib. Bu, vacib məqamdır: xarici siyasət şoku ehtimal ki, azalmanı kəskin şəkildə dərinləşdirib, lakin özlüyündə onu sıfırdan yaratmayıb.

Vəziyyət Azərbaycanın viza siyasəti ilə müqayisədə daha da maraqlı olur. 15 fevral 2026-cı ildən etibarən Səudiyyə Ərəbistanı, Oman, Küveyt və Bəhreyn vətəndaşlarına bir il müddətinə müvəqqəti vizasız səyahət imkanı verilib. Onlar ölkəyə üç dəfəyə qədər daxil ola və hər səfərdə 30 günə qədər qala bilərlər. Başqa sözlə, regiondan turist axınının kəskin şəkildə azaldığı dövrdə Azərbaycan əlavə inzibati maneələr yaratmayıb, əksinə, onları azaldıb.

Bu nüans nə baş verdiyini anlamaq üçün vacibdir. Viza rejiminin yumşaldılması axını sabitləşdirmək üçün belə kifayət deyildisə, bu o deməkdir ki, turistlərin qərarları getdikcə digər amillərlə müəyyən edilir: uçuşların mövcudluğu və qiyməti, yaşayış qiymətləri, xidmət keyfiyyəti, əyləncə müxtəlifliyi və alternativ istiqamətlərin gücü. Coğrafi yaxınlıq və asan giriş potensial seçimlər siyahısına daxil olmağa kömək edir, lakin artıq səfərin özünə zəmanət vermir.

Bu mənada 2026-cı il daha dərin bazar dəyişikliyinə səbəb ola bilər. Azərbaycan Körfəz turistləri uğrunda yalnız qonşu Gürcüstan və Türkiyə ilə rəqabət aparmır. Mərkəzi və Cənub-Şərqi Asiya, Qafqaz və digər bölgələrdəki ölkələr viza prosedurlarını sadələşdirdikcə, birbaşa uçuşları genişləndirdikcə və ailəvi və lüks tətilləri daha fəal şəkildə təşviq etdikcə səyahətçilərin seçimi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənir. “Wego” məlumatları xarakterik bir tendensiyanı ortaya qoyur: yeni birbaşa uçuşlar və ya viza güzəştləri alan istiqamətlər Yaxın Şərq səyahətçiləri arasında mövqelərini tez bir zamanda yaxşılaşdırdı. Bu, hava əlçatanlığını texniki məsələdən turizm üçün əsas rəqabət alətinə çevirir.

Azərbaycan da öz növbəsində bu bazar uğrunda mübarizəni davam etdirir. 2025-ci ilin sonunda Azərbaycan Turizm Şurası AZAL, “Şahdağ Mountain Resort” və turizm sənayesi nümayəndələri ilə birlikdə Ciddə, Əl-Xubar və Ər-Riyadda 200-dən çox Səudiyyə Ərəbistanı turizm şirkəti və media nümayəndəsinin qatıldığı sərgi təşkil etdi. Əsas diqqət ailəvi tətillər, halal infrastruktur və il boyu səyahətlərə yönəlmişdi.

Bu fonda fundamental bir sual ortaya çıxır: əgər təbliğat güclənirsə, giriş asanlaşırsa və təyinat yeri artıq auditoriyaya yaxşı məlumdursa, niyə faktiki rəqəmlər əks istiqamətdə hərəkət edir?

Cavabın bir hissəsi, eyni üstünlüklərə malik turistləri saxlamaqda Azərbaycanın daha çətinlik çəkməsi ilə bağlı ola bilər. İlk səfər üçün tanınan Bakı, dağ kurortları, təbii gözəllik və Körfəz ölkələrindən nisbətən qısa məsafə kifayətdir. Təkrar səfər üçün tələblər daha yüksəkdir: yeni təcrübələr, yüksək keyfiyyətli regional infrastruktur, ardıcıl xidmət və rəqabətli qiymətlər vacibdir. Bazar nə qədər yetkinləşsə, təyinat yerinin yeniliyi bir o qədər az əhəmiyyət kəsb edir və qiymət-keyfiyyət nisbəti bir o qədər vacib olur.

Və burada azalma təkcə sənaye xarakterli deyil, həm də makroiqtisadi əhəmiyyət kəsb edir. 2024-cü ildə xarici turistlər Azərbaycanda təxminən 3,4 milyard manat xərcləyiblər. Bu xərclərin təxminən 6%-ni Səudiyyə Ərəbistanı vətəndaşları, 3%-ni BƏƏ və daha 2%-ni Küveyt vətəndaşları təşkil edib. Beləliklə, yalnız üç Körfəz dövləti bütün xarici qonaqların xərclərinin təxminən 11%-ni və ya təxminən 374 milyon manatı təşkil edib. Bu, bu seqmentdəki azalmanın yalnız sərhəd keçidlərinin sayı ilə ölçülə bilməməsinin səbəbini izah edir.

Körfəz bazarının unikal xüsusiyyəti, onun azalmasının təsirinin uzun bir zəncir boyunca paylanmasıdır. Ailəvi turistlər daha yüksək səviyyəli otellərə və geniş mənzillərə, restoranlara, şəxsi transferlərə, avtomobil icarəsinə, pərakəndə satışa və regional səyahətlərə tələbat yaradır. Ona görə də, belə bir səyahətçinin itirilməsi, orta hesabla daha aşağı olan seqmentlərdən gələn trafikin azalmasından daha çox iqtisadi cəhətdən zərərlidir.

Ümumi xərc statistikası artıq əlverişsiz tendensiyalar göstərir. 2026-cı ilin birinci yarısında xarici qonaqlar Azərbaycanda təxminən 1,22 milyard manat xərcləyiblər ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 21% azdır. Yerləşmə xərcləri 30%-dən çox, qida xərcləri təxminən 20% və nəqliyyat xərcləri təxminən 22% azalıb. Bütün bu azalmanı kiçilən ərəb bazarı ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı, lakin ödəmə qabiliyyətli turist seqmentlərindən birində kəskin azalmanın xərc strukturunun pisləşməsi ilə üst-üstə düşməsi diqqətəlayiqdir.

Eyni zamanda, mənzərə birmənalı şəkildə mənfi görünmür. Aİ və MDB-dən gələn ziyarətçilərin sayının artması coğrafi diversifikasiyanın tədricən işlədiyini və təsirini qismən azaltdığını göstərir. Bu, turizm sənayesi üçün fundamental olaraq vacibdir: xarici bazarların diapazonu nə qədər geniş olarsa, müəyyən bir bölgədəki siyasi, iqtisadi və ya nəqliyyat böhranlarından bir o qədər az asılı olur. Lakin mövcud statistika da bu sığorta siyasətinin məhdudiyyətlərini göstərir - digər istiqamətlərdə artım hələ də itkiləri tam kompensasiya edə bilməyib, çünki ümumi gələn trafik ilk doqquz ayda 6% azalıb.

Ona görə də, Azərbaycanın məqsədi Körfəzdən gələn turistləri Avropa, Rusiya, Çin və ya Orta Asiya səyahətçiləri ilə əvəz etmək deyil. Daha dayanıqlı model, yeni bazarların ənənəvi bazarları əvəz etmək əvəzinə, onları tamamladığı modeldir. Bu halda, bir bölgədəki xarici şok ümumi rəqəmləri pozmadan turist axınının strukturunu dəyişdirəcək.

Eyni zamanda, mövcud geriləmə bizi xüsusilə Ərəbistan yarımadasındakı səylərimizi yenidən qiymətləndirməyə məcbur edir. Əsas səbəb hava səyahətlərinin pozulmasıdırsa, vəziyyət sabitləşdikdən sonra nisbətən sürətli bir canlanma gözlənilə bilər. Təyinat yerinə davamlı maraq bu ssenarini dəstəkləyir. Lakin normal marşrut şəbəkəsi bərpa edildikdən sonra rəqəmlər əvvəlkindən xeyli aşağı qalsa, vəziyyəti yalnız geosiyasətlə əlaqələndirmək mümkün olmayacaq. O zaman turizm məhsulunun özünün rəqabət qabiliyyəti narahatlıq doğuracaq.

Məhz buna görə də qarşıdakı mövsümlər üçün statistika mövcud rəqəmlərdən daha çox açıq olacaq. Onlar müvəqqəti xarici şoku istehlakçı davranışındakı struktur dəyişikliyindən ayırmağa imkan verəcək. Üstəlik, ikinci ssenari xeyli ciddidir: bir vaxtlar başqa bir ölkəni seçən və ləğv edilmiş və ya bahalı uçuş səbəbindən səfərdən məmnun olan turist vəziyyət normallaşdıqdan sonra əvvəlki təyinat yerinə qayıtmaq məcburiyyətində deyil.

Bu halda, Azərbaycan ilk səfər üçün deyil, geri qayıdan səyahətçilər üçün rəqabət aparmalı olacaq. Buna nail olmaq üçün təkcə vizasız səyahət və reklam kifayət deyil. Əlverişli birbaşa uçuşlar, proqnozlaşdırıla bilən qiymətlər, ənənəvi Bakı-Qəbələ-Şəki marşrutlarından kənarda daha müxtəlif təklif, regional infrastrukturun inkişafı və turistləri ikinci və ya üçüncü səfər üçün geri qayıtmağa cəlb edə biləcək bir məhsula ehtiyac olacaq.

Ona görə də, Azərbaycan üçün əsas təhlükə 2026-cı ildə Fars körfəzi ölkələrindən gələn turistlərin itkisi deyil. Qısamüddətli itkilər vəziyyət normallaşdıqdan sonra geri qaytarıla bilər. Turizm tələbatının rəqiblərin xeyrinə yenidən bölüşdürülməsini sürətləndirən müvəqqəti xarici şokun qarşısını almaq daha vacibdir. Əgər bu baş verərsə, hava səyahətlərinin bərpası ilə Azərbaycan təkcə uçuşları deyil, həm də bazar payını bərpa etməli olacaq.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov