Macarıstanda Narıncı Era nın sonu: Viktor Orban niyə getdi, Peter Madyar necə gəldi?

Bu ay Macarıstanın müasir siyasi tarixində ən böyük qırılma nöqtəsi yaşandı. Uzun illər ölkəni "dəmir yumruq" və mühafizəkar şüarlarla idarə edən Viktor Orban və onun rəhbərlik etdiyi Macar Vətəndaş Birliyi (Fidesz – Magyar Polgári Szövetség) Partiyası aprelin 12-də keçirilmiş parlament seçkilərindəki məğlubiyyətlə hakimiyyəti əldən verdi. Seçkilərdə isə cəmi bir il əvvələ qədər sistemin içində olan, lakin sonradan müxalifətin əsas simasına çevrilən Peter Madyar qalib gəldi.

Viktor Orbanın hakimiyyətdən getməsi bir təsadüf deyil, illərlə toplanan daxili və xarici gərginliyin nəticəsidir. Bu süqutu şərtləndirən bir neçə əsas səbəb var: Birincisi, iqtisadi durğunluq və inflyasiya. Macarıstan son illərdə Avropa İttifaqı daxilində ən yüksək inflyasiya göstəriciləri ilə mübarizə aparırdı. Əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin aşağı düşməsi, xüsusilə ərzaq və enerji qiymətlərinin kəskin artması seçicinin cibinə birbaşa təsir etdi.

İkincisi, Avropa İttifaqı ilə kəsilən maliyyə damarları. Avropa İttifaqı rəhbərliyi hesab edirdi ki, Macarıstanda məhkəmələr artıq müstəqil deyil və hökumətin nəzarəti altındadır. Həmçinin, media azadlığının məhdudlaşdırılması və dövlət vəsaitlərinin xərclənməsində şəffaflığın olmaması demokratik prinsiplərin pozulması kimi qiymətləndirildi. Buna əsasən Aİ Macarıstanda qanunun aliliyinin pozulduğunu əsas gətirərək milyardlarla avro dəyərində olan yardım fondlarını dondurmuşdu. Bu vəsaitin ölkəyə daxil olmaması infrastruktur layihələrinin dayanmasına və büdcə kəsirinə yol açdı.

Üçüncüsü, siyasi yorğunluq və korrupsiya iddiaları. 14 illik fasiləsiz hakimiyyət xalq arasında "elita yorğunluğu" yaratdı. Dövlət tenderlərinin daim eyni çevrələrə, xüsusilə Baş nazirin ailəsinə yaxın iş adamlarına verilməsi barədə yayılan faktlar xalqın ədalət hissini zədələdi.

Nəhayət, dördüncü amil: siyasi zəlzələ. Orban hakimiyyətinə ən ağır zərbəni "pedofiliya qalmaqalı" vurdu. Bir uşaq evində cinsi istismarı ört-basdır edən şəxsin prezident tərəfindən əfv edilməsi üzə çıxdı. Bu hadisə cəmiyyətdə böyük hiddət doğurdu. Ailə dəyərlərini qoruduğunu iddia edən hökumət öz prinsipləri ilə ziddiyyətə düşdü. Nəticədə həm Prezident Katalin Novak, həm də Ədliyyə naziri Judit Varqa istefa verməli oldu. Peter Madyar məhz bu hadisədən sonra kölgədən çıxaraq hakimiyyətə qarşı genişmiqyaslı ifşa kampaniyasına başladı.

Peter Madyar fenomeni: "Sistemin içindən çıxan üsyan"

Peter Madyarın qələbəsi Macarıstan siyasəti üçün yeni bir nəfəs oldu. Onu digər müxalifətçilərdən fərqləndirən əsas cəhət keçmişi idi.
Madyar uzun müddət hakim partiyanın yuxarı eşelonlarında təmsil olunmuş, dövlət şirkətlərinə rəhbərlik etmiş bir hüquqşünasdır. Onun sistemin zəif nöqtələrini bilməsi və hökumət daxilindəki qanunsuzluqlarla bağlı əlində olan səs yazıları seçicidə böyük inam yaratdı. O, nə köhnə, uğursuz müxalifəti, nə də mövcud iqtidarı təmsil edirdi. "Hörmət və Azadlıq" Partiyası (Tisztelet és Szabadság Párti – TISZA) vasitəsilə həm sağçı, həm də solçu seçiciləri eyni platformada birləşdirə bildi. Bundan başqa, Madyar Orbanın əlindən "millətçilik" kartını aldı. O, Macarıstanın milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, Avropa ilə normal dialoqun tərəfdarı olduğunu bəyan etdi.

Seçki nəticələrinin açıqlanması

Seçici davranışı göstərdi ki, macar xalqı artıq ideoloji müharibələrdən və Qərb ilə davamlı qarşıdurmadan yorulub. Peter Madyarın təbliğat kampaniyasında istifadə etdiyi "Qorxu yerinə ümid" şüarı, gənclər və böyük şəhər sakinləri arasında geniş rezonans doğurdu.

Orbanın "mühafizəkar qala" strategiyası kənd yerlərində müəyyən səsləri qoruyub saxlasa da, paytaxt Budapeşt və sənaye mərkəzləri kütləvi şəkildə Madyarı dəstəklədi. Bu, Macarıstanda bir dövrün bitdiyini və yeni, daha şəffaf, Avropaya inteqrasiya olunmuş bir mərhələnin başladığını təsdiqləyir.

Bu hakimiyyət dəyişikliyi Macarıstanın həm daxili quruluşunda, həm də xarici siyasətində ciddi islahatlara yol açacaq. Peter Madyarın qarşısında duran ən böyük sınaq isə verdiyi vədləri tutmaq və parçalanmış cəmiyyəti yenidən bir araya gətirməkdir. Artıq, Budapeştdə siyasət küçələrdən kabinetlərə deyil, xalqın birbaşa tələblərinə uyğun formalaşmağa başlayır.

Aytən Paşayeva