Maymana xanlığı Şimali Əfqanıstanda türk dövləti

Maymana xanlığı Əfqanıstanın şimal çöllərində tarix səhnəsinə çıxan özbək hakimiyyət adası idi. İmperiyaların toqquşduğu, hakimiyyətlərin dəyişdiyi bir zamanda Maymana yerli özbək bəylərini ətrafına yığaraq bölgənin siyasi taleyinə yön verən qüvvəyə çevrilir. Bu xanlığın yaranması yalnız yeni bir idarəçilik qurumunun meydana çıxması deyil, həm də türk dövlətçilik ənənəsinin həmin coğrafiyada növbəti təcəssümü idi.

Maymana xanlığının yaranması mərkəzi hakimiyyətin zəiflədiyi bir dövrdə yerli türk-tayfa elitalarının siyasi təşəbbüsünün və özünütəşkil potensialının təzahürü idi. Bu xanlıq təkcə regional hakimiyyət mərkəzi deyil, həm də bölgədə yaşayan özbək türklərinin siyasi iradəsini və dövlətçilik ənənələrini yaşadan mühüm bir qurum kimi meydana çıxdı. Maymana mürəkkəb geosiyasi şəraitdə öz müstəqilliyini qorumağa çalışan və bu torpaqların siyasi mənzərəsinə uzun müddət təsir göstərən yerli hakimiyyət ocaqlarından biri oldu.

Mərkəzi hakimiyyətin təsir imkanlarının zəiflədiyi bir şəraitdə yerli özbək əsilzadələri və tayfa başçıları öz siyasi iradələrini ortaya qoyaraq bölgədə yeni hakimiyyət mərkəzi formalaşdırırlar. Maymana xanlığı yalnız bir inzibati-siyasi qurum deyildi. O, əsrlər boyu türk dövlətçilik ənənələrinin, yerli idarəçilik təcrübəsinin və regional özünüdərkin ifadəsi idi. Bu xanlıq mürəkkəb siyasi rəqabətlər fonunda Şimali Əfqanıstanın sabitliyinə təsir göstərən, bölgənin iqtisadi və ictimai həyatında mühüm rol oynayan qüvvə kimi tarixə düşüb.

Maymana xanlığı tarixin təsadüfi hadisəsi deyildi. Bu xanlıq zəifləyən imperiyaların kölgəsində türk mənşəli yerli hakim təbəqənin siyasi təşəbbüsündən doğmuşdu. Maymana bir tərəfdən bölgənin təhlükəsizliyini və idarəçiliyini təmin edir, digər tərəfdən isə özbək türklərinin dövlətçilik ənənələrini yaşadaraq Şimali Əfqanıstanın siyasi xəritəsində silinməz iz qoyurdu.

Maymana xanlığı zəifləyən imperiyaların kölgəsində doğulan və türk siyasi iradəsinin Şimali Əfqanıstandakı ifadəsinə çevrilən bir dövlət qurumu idi.

Şimali Əfqanıstanın siyasi tarixində mühüm yer tutan Maymana xanlığı XVIII–XIX əsrlərdə bölgənin ən nüfuzlu özbək dövlət qurumlarından biri olub. Türküstan, Xorasan və Hindistan arasında yerləşən strateji coğrafiya əsrlər boyu müxtəlif imperiyaların rəqabət meydanı olsa da, yerli türk hakim sülalələri bu bölgədə öz siyasi varlıqlarını qoruya biliblər. Maymana xanlığı həmin dövlətçilik ənənəsinin məhsulu kimi meydana çıxıb, yüksəlib və nəhayət, mərkəzləşən Əfqan dövlətinin genişlənməsi nəticəsində tarix səhnəsindən çəkilib.

Xanlığın yaranması

1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra onun imperiyası sürətlə parçalanır və yaranan siyasi boşluq bir çox yerli hakimiyyətin müstəqillik qazanmasına şərait yaradır. Məhz bu dövrdə Maymana xanlığı müstəqil dövlət kimi formalaşır. Maymana xanlığı böyük imperiyanın dağılmış sütunları arasından yüksələn və Şimali Əfqanıstanda türk siyasi iradəsinin təcəssümünə çevrilən bir dövlət idi.

Xanlığı Atalıq Öraz Ming ibn Baruti Bəy formalaşdırsa da, Hacı Bəy Ming dövlətin ilk müstəqil hökmdarı hesab olunur.

Şimali Əfqanıstanda yaradılan Özbək xanlığı Maymana şəhəri ətrafında formalaşmışdı. Maymana şəhəri qədim dövrlərdən etibarən Türküstanla Xorasan arasında yerləşən mühüm ticarət və hərbi məntəqələrdən biri olub. Şeybanilər dövründən başlayaraq Şimali Əfqanıstanda özbək tayfalarının siyasi təsiri güclənmişdi. XVI–XVII əsrlərdə bölgədə özbək mənşəli bəylər və hakim ailələr möhkəmlənərək yerli idarəçilik sisteminin əsasını təşkil etdilər.

Maymanada hakim olan Ming sülaləsi hələ 1621-ci ildən etibarən bölgənin idarəsində mühüm rol oynayırdı. Lakin onlar uzun müddət daha böyük dövlətlərin nominal hakimiyyətini tanıyırdılar.

Xanlıq 1847 və 1850-ci illərdə Herat əmirliyinin öz ərazisinə birləşdirmək cəhdlərinə müqavimət göstərib. 1875-ci ildə xanlıq Əfqanıstan əmirliyinə qarşı üsyan qaldırıb, lakin üsyan yatırılıb və şəhər talan edilib, 1892-ci ildə Əfqanıstana birləşdirilib.

Dövlət quruluşu

Maymana xanlığı klassik türk-xanlıq ənənələrinə uyğun idarə olunurdu, dövlətin başında xan dayanırdı. Xan həm ali hərbi komandan, həm də siyasi hakimiyyətin daşıyıcısı idi. Onun hakimiyyəti yerli özbək tayfa başçılarının və nüfuzlu bəylərin dəstəyinə söykənirdi.

Xanlıqda tayfa aristokratiyası mühüm rol oynayırdı, hərbi qüvvənin əsasını süvari dəstələri təşkil edirdi, kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq iqtisadiyyatın əsas sahələri idi, karvan ticarəti dövlət gəlirlərinin mühüm hissəsini təmin edirdi.

Maymana şəhəri inzibati mərkəz olmaqla yanaşı, eyni zamanda, bazar və sənətkarlıq mərkəzi funksiyasını da yerinə yetirirdi.

Yüksəliş dövrü

XVIII əsrin ikinci yarısı Maymana xanlığının yüksəliş dövrü hesab edilir. Bu dövrdə xanlıq tədricən ətraf bölgələr üzərində təsirini artırır və Şimali Əfqanıstanın aparıcı özbək siyasi mərkəzlərindən birinə çevrilir.

Coğrafi mövqeyinə görə Maymana Herat, Bəlx və Buxara istiqamətində gedən yolların üzərində yerləşirdi. Bu mövqe ona həm iqtisadi, həm də hərbi üstünlük verirdi.

Karvan yollarına nəzarət edən xanlıq bölgədəki ticarətdən mühüm gəlir əldə edirdi. Qaragül istehsalı və heyvandarlıq məhsulları iqtisadiyyatın əsas dayaqlarından idi.

Özbək süvari ənənələri Maymana xanlığının hərbi qüdrətinin əsasını təşkil edirdi. Bu qüvvələr həm xarici təhlükələrə qarşı müdafiəni təmin edir, həm də xanlığın nüfuzunu möhkəmləndirirdi.

XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərində Maymana xanlığı öz siyasi qüdrətinin zirvəsinə çatır. Bu dövrdə o, Şimali Əfqanıstandakı digər özbək hakimiyyətləri – xüsusilə Qunduz Xanlığı və Andxoy kimi siyasi mərkəzlərlə rəqabət aparırdı.

Məhəmməd Rəhim xan, Əhmədqulu xan və Əliyar xan kimi hökmdarların dövründə xanlığın siyasi nüfuzu daha da artırdı. Onlar həm daxili sabitliyi qorumağa, həm də qonşu hakimiyyətlər qarşısında müstəqilliyi saxlamağa çalışırdılar.

Bu dövrdə Maymana Şimali Əfqanıstanın mühüm özbək siyasi mərkəzi idi, öz güclü ordusu vardı, müstəqil xarici siyasət yürüdürdü, regional güclərlə diplomatik əlaqələr saxlayırdı...

Lakin XIX əsrin əvvəllərindən etibarən xanlığın zəifləmə prosesi başlayır. 1814-cü ildə Sarıpul bölgəsi Maymanadan ayrılır. Sonrakı onilliklərdə Gurzivan və Murğab ətrafındakı bəzi ərazilər də xanlığın nəzarətindən çıxır. Bu hadisələr dövlətin iqtisadi və hərbi potensialını zəiflədir.

Tənəzzülün əsas daxili səbəbləri hakim ailə daxilində mübarizələr, tayfalararası çəkişmələr, mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, iqtisadi bazanın daralması.

Herat hakimlərinin təzyiqləri, Buxara və digər regional güclərin təsiri, Əfqanıstan əmirlərinin mərkəzləşdirmə siyasəti...

1847 və 1850-ci illərdə Herat hakimiyyəti Maymananı özünə tabe etdirməyə cəhd göstərsə də, xanlıq müqavimət göstərə bilib.

Çahar hakiminin Maymana yürüşü

1847-ci ildə Çahar hakimi Yarməhəmməd xan 20 min nəfərlik ordu ilə Maymanaya yürüş edir. Ordunun təxminən yarısı qənimət əldə etmək istəyən aymaq və türkmən tayfalarından ibarət idi. Qoşun Heratla Maymana arasındakı sərhədə çatır və şəhər talan edilir.

Daha sonra onlar Şirməhəmməd xanın qalası olan Xayrabada yürüş edirlər və qala dağıdılır.

Əndxuy hökmdarı Qəzənfər xan da Sufi xanı devirmək üçün Yarməhəmməd xandan yardım istəyir, nəticədə Sufi xan öldürülür və Əndxuy amansızcasına talan edilir.

Yarməhəmməd xan qış olmasına baxmayaraq, yürüşünü Əqçə və Bəlx istiqamətində davam etdirmək niyyətində idi. O, qısa müddətdə Əqçəni ələ keçirir, lakin Şibirğanı tutmağa nail olmur və Maymanaya geri çəkilir.

Əhali şəhərin qapılarını açmaqdan imtina etdiyinə görə Hökumət xan qoşuna paytaxtın kənarındakı yolla hərəkət etməyi əmr edir. Bala Murqab istiqamətindəki yürüş fəlakətlə nəticələnir və çoxlu sayda Herat əsgəri soyuqdan və aclıqdan ölür.

Yarməhəmməd xan 1848-ci il fevral ayının sonlarında və ya mart ayının əvvəllərində Herata qayıdır.

1849-cu ilin noyabrında Yarməhəmməd xan Hökumət xandan Herata vergi ödəməyi tələb edir. Bu təklif rədd edildikdə Maymana 6 min nəfərlik ordu tərəfindən mühasirəyə alınır və şəhər 11 ay ərzində mühasirədə saxlanılır.

Lakin Maymana müqavimət göstərməkdə davam edir. Bu hadisə Heratın müstəqil dövlət kimi gələcəyinə ciddi zərər vurur.

1849–1850-ci illərdə Barakzay tayfası Əfqanıstan Türkistanının mühüm hissələrini öz dövlətlərinə birləşdirir. Maymana mühasirəsinin davam etməsi barakzaylara da kömək edirdi, çünki onlar Maymananın güclü ordusunun regiondakı kiçik dövlətlərə yardım göstərə bilməyəcəyinə əmin idilər.

1850-ci ilin sentyabrında Yarməhəmməd xan məğlubiyyətə uğrayır.

Əfqanıstanın şimal siyasəti və Maymana xanlığı

XIX əsrin ikinci yarısında Əfqanıstanda vahid dövlət yaratmaq siyasəti güclənirdi. Kabul hökuməti ölkənin şimalındakı yarımmüstəqil özbək xanlıqlarını tədricən öz nəzarətinə keçirməyə başlamışdı.

1868-ci ildə Maymana Əfqan əmirinin hakimiyyətinə tabe edilir və onun yarımmüstəqil statusuna ciddi zərbə vurulur. Sonrakı illərdə xanlıq formal şəkildə mövcudluğunu qorusa da, əvvəlki müstəqilliyini itirmişdi.

1875-ci ildə Maymanada Əfqan hakimiyyətinə qarşı üsyan baş verir, lakin üsyan yatırılır, adamlar ağır cəzalandırılır və xanlığın siyasi imkanları daha da məhdudlaşdırılır.

Maymana xanları

Maymana xanlığının hökmdarları barədə ən etibarlı siyahılardan biri uzun illər Əfqanıstanda yaşayan və tədqiqatlar aparan ingilis tarixçisi Jonathan Lee tərəfindən hazırlanıb. Maymana xanlığı ilə bağlı bu gün istifadə olunan məlumatların böyük hissəsi məhz Jonathan Leenin arxiv araşdırmalarına əsaslanır. O, Britaniya Hindistanı arxivləri, farsdilli salnamələr və yerli şifahi ənənələri müqayisə edərək Maymana Ming sülaləsinin tarixini bərpa etməyə çalışıb.

Maymana hökmdarlarının siyahısı:

Atalıq Öraz Ming ibn Baruti Bəy, 1612–1630/1653–1656-cı illər, xanlığın formalaşdırılması dövrü.

Hacı Bəy Ming, 1621-ci ildən etibarən Ming ailəsi Maymanada hakim idi, 1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra tam müstəqillik əldə edir və Maymana xanlığının faktiki qurucusu olur, 1731–1772…

Can xan, 1772–1795…

1795-ci ildə Can xanın yerinə böyük oğlu qısa müddət ərzində taxta çıxıb, lakin adı göstərilməyib.

Məhəmməd Rəhim xan, 1795–1804…

Atalıq Əhməd Qoli xan, 1804–1814…

Əliyar xan, 1814–1830…

1830-cu ildə adı məlum olmayan fars naibi xanlığı idarə edib.

Əbdülmömin xan, 1830–1831…

Mizrab xan, 1831–1845…

Hökumət xan və Şirməhəmməd xan, 1845–1848…

Hökumət xan, 1845–1862…

Məhəmməd Hüseyn xan ibn Mizrab xan, 1862–1876…

1876-cı ilin martından 1879-cu ilin fevralına qədər Maymana xanlığı Əfqanıstana birləşdirilir və idarəçiliyə əfqan hakimləri təyin edilir.

Məhəmməd Hüseyn xan, 1879-cu il fevralı–may.

1879-cu ilin mayından noyabrına qədər xanlıq yenidən Əfqanıstana birləşdirilir.

1879-cu ilin noyabrından 1880-ci ilin fevralına qədər Maymanada iki əsas taxt iddiaçısı–Dilavər xan və Məhəmməd Hüseyn xan arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə gedib, sonda Dilavər xan qalib gəlib.

Dilavər xan, 1880-ci il fevral–1884-cü il 21 may.

Məhəmməd Hüseyn xan ibn Mizrab xan, 1884-cü il 21 may–1888…

1888-ci ildə Sərdar İshaq xanın üsyanı nəticəsində Maymana Heratın hakimiyyəti altına keçir.

Məhəmməd Şərif xan, 1889–1892…

Xanlıq tam olaraq Əfqan əmirliyinə birləşdirilir, 1892…

Xanlığın süqutu

Xanlığın son mərhələsi XIX əsrin son onilliklərinə təsadüf edir.

1880-ci illərdə bölgədə siyasi qarışıqlıqlar davam etsə də, Maymana artıq əvvəlki gücündən uzaq idi. 1892-ci ildə xanlıq tamamilə ləğv edilir və Əfqanıstan dövlətinin tərkibinə qatılır. Bununla da təxminən yüz əlli ilə yaxın yaşamış Maymana xanlığının tarixi sona çatır.

1885-ci ildə isə Rusiya–Əfqanıstan sərhəd komissiyası bölgənin Əfqanıstana məxsus olduğunu rəsmən təsdiqləyir. Bu hadisə Maymana xanlığının yenidən müstəqillik qazanmaq imkanlarını faktiki olaraq aradan qaldırır.

Maymana xanlığı Şimali Əfqanıstanda türk və özbək dövlətçilik ənənələrinin ən mühüm nümunələrindən biri olub. O, Nadir şah imperiyasının süqutundan sonra yaranıb, XVIII əsrdə yüksəlib, XIX əsrin əvvəllərində öz qüdrətinin zirvəsinə çatıb və nəhayət, Əfqanıstanın mərkəzləşmə siyasətinin qurbanına çevrilib. Onun tarixi yalnız bir xanlığın taleyi deyil, həm də Şimali Əfqanıstanda türk siyasi varlığının son müstəqil mərhələlərindən birinin tarixidir. Maymana xanlığının süqutu ilə bölgədə əsrlərlə davam edən yerli özbək hakimiyyətlərinin müstəqillik dövrü başa çatıb və Şimali Əfqanıstan yeni siyasi mərhələyə qədəm qoyub.

Maymana xanlığının süqutu təkcə bir siyasi qurumun tarix səhnəsindən çəkilməsi deyildi. Bu, təxminən yüz əlli ilə yaxın bir müddət ərzində öz siyasi iradəsini, torpağını və kimliyini qorumağa çalışan dövlətçilik yaddaşının ağır zərbə altında susdurulması idi.

Bir vaxtlar öz taleyini özü müəyyən edən Maymana zamanın amansız siyasi burulğanında addım-addım müstəqilliyini itirir, sarayların qapıları bağlanır, hakimiyyətin dayaqları sarsılır, xanlığın siyasi iradəsi yad güclərin təzyiqi qarşısında əriyir. Tarixin hökmü sərt idi: dünən öz sözünü deyən bir xanlıq bu gün başqalarının qərarlarının icraçısına çevrilirdi.

Maymana xanlığının süqutunda ən ağrılı məqam yalnız torpağın və hakimiyyətin itirilməsi deyildi. Əsl faciə bir xalqın öz siyasi taleyinə sahib çıxmaq imkanının əlindən alınması idi. Təxminən yüz əlli illik dövlətçilik yolunun sonunda Maymana xəritədəki sərhədlərdən daha böyük bir sərvəti–öz siyasi müstəqilliyini itirir.

Beləcə, bir xanlığın tarix kitablarındakı son səhifəsi yazılır. Lakin onun süqutu ilə tarix bitmir. Əksinə, Maymana öz xarabalıqları arasından gələcək nəsillərə acı bir sual verir: Bir dövlət öz müstəqilliyini itirəndə əslində nəyi itirir–torpağını, hakimiyyətini, yoxsa öz taleyini müəyyən etmək haqqını?

Maymana xanlığının süqutu bu mənada sadəcə bir son deyil, dövlətçiliyin necə qorunmalı olduğunu xatırladan ağrılı bir tarix dərsidir.

Qulu KƏNGƏRLİ,
XQ-nin Türküstan müxbiri
Daşkənd