Media siyasətində sistemli yanaşma: inkişaf perspektivləri

Azərbaycan Respublikasında həyata keçirilən media islahatları son illərdə dövlət idarəetməsinin müasir çağırışlara uyğunlaşdırılması, informasiya mühitinin sistemləşdirilməsi və media sektorunda institusional dayanıqlığın gücləndirilməsi istiqamətində ardıcıl və məqsədyönlü siyasət xətti kimi çıxış edir. Bu kontekstdə “Media haqqında” Qanuna təklif olunan dəyişikliklər, xüsusilə Media Reyestrinin təkmilləşdirilməsi və jurnalistlərin bu sistemə ödənişsiz əsasda daxil edilməsi, dövlətin informasiya siyasətində konseptual dərinliyin və idarəetmədə sistemli yanaşmanın göstəricisi hesab olunur.

Media Reyestri müasir idarəetmə nəzəriyyəsi baxımından informasiya subyektlərinin identifikasiyası, təsnifatı və hüquqi statusunun müəyyənləşdirilməsi funksiyalarını yerinə yetirən mərkəzləşdirilmiş normativ-informativ platforma kimi qiymətləndirilir. Bu mexanizm yalnız texniki uçot sistemi deyil, eyni zamanda media ekosisteminin strukturlaşdırılması və onun institusional şəffaflığının təmin olunması baxımından strateji idarəetmə alətidir.

Reyestrin təkmilləşdirilməsi jurnalistika fəaliyyətinin hüquqi müəyyənlik səviyyəsini yüksəldir, media subyektləri arasında funksional sərhədlərin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsinə şərait yaradır və nəticə etibarilə informasiya istehsalı prosesində sistemli nizam-intizamın formalaşmasına xidmət edir. Bu yanaşma müasir dövlət idarəetməsi çərçivəsində “requlyativ şəffaflıq” və “institusional izləniləbilənlik” prinsiplərinə uyğun gəlir.

Təklif edilən dəyişikliklər çərçivəsində jurnalistlərin Media Reyestrinə daxil edilməsi onların peşə fəaliyyətinin dövlət tərəfindən tanınması və normativ əsasda rəsmiləşdirilməsi baxımından mühüm institusional addım kimi çıxış edir. Bu mexanizm jurnalistikanın sosial və hüquqi statusunu daha da möhkəmləndirir, eyni zamanda peşə standartlarının yüksəldilməsinə xidmət edən vahid meyarlar sisteminin formalaşmasına şərait yaradır.

Elmi yanaşma baxımından bu proses “peşə institusionallaşması” (professional institutionalization) kimi xarakterizə olunur. Yəni jurnalistika fəaliyyətinin fərdi və qeyri-formal müstəvidən çıxaraq normativ və institusional çərçivəyə inteqrasiyası təmin olunur. Bu isə media mühitində keyfiyyət nəzarətinin gücləndirilməsi və informasiya istehsalında məsuliyyətin artırılması baxımından fundamental əhəmiyyət daşıyır.

Jurnalistlərin Media Reyestrinə ödənişsiz əsasda daxil edilməsi sosial dövlət prinsiplərinin praktik təzahürü kimi qiymətləndirilə bilər. Bu model media sahəsinə çıxış imkanlarının genişləndirilməsi, peşə fəaliyyətində iştirak baryerlərinin azaldılması və informasiya istehsalında inklüzivliyin təmin edilməsi məqsədini daşıyır.

Sosial elmlər kontekstində bu yanaşma “bərabər çıxış imkanları” (equal access) və “institusional inklüzivlik” prinsiplərinə əsaslanır. Nəticə etibarilə, jurnalistika fəaliyyəti yalnız iqtisadi və ya inzibati məhdudiyyətlərlə deyil, peşə kompetensiyaları və etik standartlarla müəyyən edilən sahəyə çevrilir. Bu isə media mühitində sosial ədalətin və peşəkar legitimliyin paralel şəkildə təmin olunmasına şərait yaradır.

Müasir informasiya cəmiyyətində media sisteminin ən mühüm funksiyalarından biri informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və dezinformasiya axınlarının idarə olunmasıdır. Media Reyestrinin təkmilləşdirilməsi bu baxımdan preventiv və tənzimləyici mexanizm rolunu oynayır.

Jurnalistlərin vahid sistemdə qeydiyyatı informasiya istehsalının izlənilə bilənliyini artırır, məlumat mənbələrinin identifikasiyasını asanlaşdırır və qeyri-peşəkar və ya manipulyativ informasiya istehsalının təsir dairəsini məhdudlaşdırır. Bu isə dövlətin informasiya mühitində sabitliyin qorunmasına yönəlmiş proaktiv idarəetmə modelinin tərkib hissəsidir.

Media sahəsində həyata keçirilən islahatların mühüm komponentlərindən biri də institusional koordinasiyanın gücləndirilməsidir. Kollegial idarəetmə prinsiplərinin tətbiqi qərar qəbuletmə prosesində çoxmərkəzli yanaşmanı təmin edir və tənzimləyici orqanların fəaliyyətində balanslaşdırılmış mexanizmlərin formalaşmasına imkan yaradır.

Bu baxımdan Media Reyestri yalnız texniki sistem deyil, həm də dövlət–media münasibətlərində koordinasiyaedici platforma funksiyasını yerinə yetirir. Nəticədə informasiya siyasətində parçalanmış yanaşmanın qarşısı alınır və vahid institusional strategiya formalaşır.

Beynəlxalq praktikada media sahəsinin tənzimlənməsi və jurnalist fəaliyyətinin institusional çərçivəyə salınması müxtəlif modellərlə həyata keçirilir. Bir sıra ölkələrdə media tənzimlənməsi və peşə qeydiyyatı sistemləri vahid qurumlar və ya əlaqələndirilmiş institusional mexanizmlər vasitəsilə təmin edilir.

Bu təcrübələr göstərir ki, media sahəsində sistemli qeydiyyat və tənzimləmə mexanizmləri informasiya mühitinin şəffaflığını artırmaqla yanaşı, jurnalistikanın peşəkar standartlarının yüksəldilməsinə və ictimai etimadın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Azərbaycan modelində müşahidə olunan islahatlar da məhz bu qlobal tendensiyalarla uzlaşan modern idarəetmə yanaşmasını əks etdirir.

Beləliklə, Media Reyestrinin təkmilləşdirilməsi və jurnalistlərin bu sistemə ödənişsiz əsasda inteqrasiyası “Media haqqında” Qanuna təklif edilən dəyişikliklərin yalnız texniki deyil, eyni zamanda strateji-institusional mahiyyət daşıdığını təsdiqləyir.

Proseslər Azərbaycan Respublikasının informasiya siyasətində institusional sabitliyin gücləndirilməsinə, peşəkar jurnalistikanın inkişafına, informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasına, sosial inklüzivliyin genişləndirilməsinə və dövlət–media münasibətlərində şəffaflığın artırılmasına xidmət edən kompleks islahat konsepsiyasıdır.

Əli Hüseynov, 

Bakıvaxtı.az