Mərkəzi Asiyada su problemi: resursların azalması və artan tələbat regional əməkdaşlığı zəruri edir

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Mərkəzi Asiyada iqlim dəyişikliyi, buzlaqların əriməsi, əhali artımı və iqtisadi artım hər il su ehtiyatlarına təzyiqi artırdıqca, su problemi təkcə ekoloji deyil, həm də iqtisadi, sosial və geosiyasi bir məsələyə çevrilib.

Dünyanın ən quraq bölgələrindən biri olan Mərkəzi Asiyada, regionun əsas su ehtiyatlarını təşkil edən Amudərya və Sırdərya hövzələrində suyun səviyyəsinin azalması kənd təsərrüfatı istehsalına, içməli su təchizatına, enerji təhlükəsizliyinə və ərzaq qiymətlərinə ciddi təzyiq göstərir. Region ölkələri daha səmərəli su istifadəsi, rəqəmsal texnologiyaların geniş tətbiqi və regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi yolu ilə bu problemin həll yollarını tapmağı hədəfləyirlər.

Sovet dövründə Sırdərya çayının mənbəyini götürdüyü Qırğızıstan və Amudərya çayının mənbəyini götürdüyü Tacikistan bölgənin enerji ehtiyaclarını bu çaylar üzərində tikilmiş su elektrik stansiyaları vasitəsilə ödəyirdi, Özbəkistan, Qazaxıstan və Türkmənistan isə bu çayların sularından kənd təsərrüfatı suvarmasında istifadə edirdilər.

Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ortaq enerji sisteminin sonu və quraqlıq səbəbindən su ehtiyatlarına artan təzyiq bəzən bölgə ölkələri arasında fikir ayrılıqlarına səbəb olurdu.

Lakin, son illərdə inkişaf edən mehriban qonşuluq münasibətləri və siyasi dialoq sayəsində bölgə ölkələri arasında su ehtiyatlarından birgə istifadədə əhəmiyyətli irəliləyişlər əldə edilmişdir. Buna baxmayaraq, iqlim dəyişikliyi, buzlaqların sürətlə kiçilməsi, əhali artımı və iqtisadi artım region ölkələrini daha mürəkkəb su idarəetmə problemi ilə üzləşdirmişdir.

Mərkəzi Asiyada iqlim dəyişikliyi, buzlaqların sürətlə əriməsi, əhali artımı və iqtisadi artım hər il su ehtiyatlarına təzyiqi artırdıqca, su problemi təkcə ətraf mühit məsələsi deyil, həm də iqtisadi, sosial və geosiyasi məsələyə çevrilib.

Mərkəzi Asiyanın ən böyük şirin su ehtiyatlarını təşkil edən Tacikistan və Qırğızıstandakı dağ buzlaqları iqlim dəyişikliyindən ən çox təsirlənən ərazilər arasındadır.

Təxminən 14.000 buzlağın olduğu Tacikistanda son 50 ildə 1300-dən çox buzlaq tamamilə əriyib və bu gün ölkədəki ümumi buzlaq sahəsinin təxminən 30 faizi yoxa çıxıb.

8000-dən çox buzlağın olduğu Qırğızıstanda son yarım əsrdə təxminən 2000 buzlaq əriyib və mövcud tendensiya davam edərsə, ölkədəki buzlaqların daha üçdə birinin 2040-cı ilə qədər əriyə biləcəyi proqnozlaşdırılır.

Nəticədə, regionda suyun miqdarının yaxın illərdə 15 faizə qədər azala biləcəyi və bu da Mərkəzi Asiya iqtisadiyyatının daralmasına səbəb ola biləcəyi, regionda əhali artımı və iqtisadi artım səbəbindən Orta Asiyada suya tələbatın 2040-cı ilə qədər 25 faizi artacağı gözlənilir.

Regionda istifadə olunan suyun böyük bir hissəsi kənd təsərrüfatı suvarmasına ayrılsa da, mütəxəssislər kənd təsərrüfatının su qıtlığından ən çox təsirlənən sektor olacağını bildirirlər. Su qıtlığı tendensiyası davam edərsə, 2050-ci ilə qədər kənd təsərrüfatı istehsalının təxminən 20 faiz azalacağı proqnozlaşdırılır. Mütəxəssislər həmçinin region iqtisadiyyatının su problemi səbəbindən hər il təxminən 2 milyard dollar zərər çəkdiyini bildirirlər.

Mütəxəssislər damcı suvarma, çiləmə sistemləri, rəqəmsal kənd təsərrüfatı tətbiqləri, ağıllı su idarəetməsi, yeraltı suların monitorinq sistemləri və təmizlənmiş çirkab sularının təkrar istifadəsi kimi metodlara üstünlük verilməli olduğunu vurğulayırlar. Region ölkələri artan risklər qarşısında son illərdə suya qənaət edən texnologiyalara investisiyalarını sürətləndiriblər.

Bu kontekstdə, istifadə etdiyi suyun 80 faizindən çoxunun transsərhəd mənbələrdən gəldiyi Özbəkistanda suyun qorunması sahəsində həyata keçirilən layihələr sayəsində illik su istehlakı son beş ildə təxminən 10 milyard kubmetr (25 faiz) azalıb. Ölkənin 4,3 milyon hektar suvarılan torpaqlarının təxminən yarısında suya qənaət edən texnologiyalardan istifadə olunsa da, məqsəd bu təcrübələri yaxın illərdə bütün suvarılan ərazilərə genişləndirməkdir.

Son zamanlar region ölkələri arasında transsərhəd su ehtiyatlarının birgə istifadəsi üzrə regional əməkdaşlıq durmadan inkişaf edir.

Regionun su ehtiyatlarının böyük bir hissəsi transsərhəd çaylardan gəlsə də, mütəxəssislər su probleminin davamlı həllinin ölkələr arasında birgə idarəetmə mexanizmlərinin gücləndirilməsindən ibarət olduğunu qeyd edirlər.Bu kontekstdə, region ölkələri arasında su ehtiyatlarının birgə istifadəsi ilə bağlı bir sıra sazişlər mövcuddur, o cümlədən Amudərya və Sırdərya çaylarından elektrik enerjisi istehsal edən Tacikistan və Qırğızıstan, bu çay sularından kənd təsərrüfatı istehsalı üçün istifadə edən Özbəkistan, Qazaxıstan və Türkmənistan arasında sazişlər mövcuddur.

M.MİRZƏ
XQ