Məşhur görəndə özünü itirmək xəstəlikdir? Bir FOTOnun min hoqqası

Məşhur birini görəndə telefonunu çıxarıb foto çəkdirmək istəmək özlüyündə nə xəstəlikdir, nə də qəribə davranış. İnsan sevdiyi aktyor, müğənni və ya idmançı ilə həmin anı yadda saxlamaq istəyir. Problem foto xatirə olmaqdan çıxıb “mən onun yanındayam” nümayişinə çevriləndə başlayır. Məşhurun arxasınca qaçmaq, mühafizəni keçməyə çalışmaq, növbəni pozmaq, onu yemək yeyərkən, ailəsi ilə gəzərkən və ya şəxsi söhbət zamanı sıxışdırmaq – bunlar artıq sadə fanatlıqdan çox sosial sərhəd problemidir.

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Psixologiyada məşhurlarla qurulan birtərəfli emosional bağlara “parasosial münasibət” deyilir. İnsan həmin məşhuru illərlə televiziyada, filmlərdə və sosial şəbəkədə gördüyünə görə, onu sanki şəxsən tanıdığını hiss edə bilər. Əslində isə qarşı tərəf həmin insanın mövcudluğundan belə xəbərsiz ola bilər. Son elmi icmallar göstərir ki, belə münasibətlər çox yayğındır və avtomatik olaraq psixoloji pozuntu sayılmır. Ancaq bağ həddindən artıq gücləndikdə, insanın davranışına, pul xərcləməsinə və şəxsi sərhədləri dərk etməsinə təsir göstərə bilər.

Burada vacib bir məqam var: mediada tez-tez işlədilən “celebrity worship syndrome” ifadəsi ayrıca tibbi diaqnoz deyil. Yəni məşhurla foto istəyən adama “xəstədir” demək düzgün olmaz. Amma araşdırmalarda məşhura ifrat bağlılıq, sosial qəbul ehtiyacı, özünü başqaları ilə müqayisə etmə və bəzi hallarda narsistik xüsusiyyətlərlə problemli sosial media istifadəsi arasında əlaqələr müşahidə olunub. 2025-ci ildə 450 universitet tələbəsi üzərində aparılan bir araşdırmada məşhur pərəstişi ilə problemli “Instagram” istifadəsi arasında müsbət əlaqə müəyyən edilib; qorxudan geri qalma hissi – FoMO da bu əlaqədə rol oynayıb.

Bəs niyə bir foto bu qədər vacib olur? Çünki artıq foto təkcə xatirə deyil, sosial kapitaldır. Məşhurla çəkilən şəkil sosial şəbəkədə “mən də oradaydım”, “mən ona çata bilirəm”, “mənim çevrəm budur” mesajı verir. Foto bəzən məşhurdan daha çox onu paylaşan şəxsin statusuna xidmət edir. İnsan məşhurla 15 saniyə ünsiyyət qurur, amma həmin kadrı aylarla profilində saxlayır. Yəni real münasibət yoxdur, görüntüsü var.

Məsələnin daha qəribə tərəfi odur ki, bəzi insanlar bu bir kadr üçün özlərini həqiqətən gülünc vəziyyətə salmağa razıdırlar. Məşhur maşına minir – qapıya qaçırlar. Restorandadır – masasına yaxınlaşırlar. Tədbirdə mühafizəçilərin arasından keçməyə çalışırlar. Foto üçün uşağı qabağa verən, başqasını kənara itələyən, məşhur “yox” dedikdə inciyən insanlar da var. Burada artıq sual “fanatlıqdırmı?” deyil. Sual budur: niyə bir insan tanımadığı şəxslə çəkilən fotonu öz ləyaqətindən, davranışından və başqasının şəxsi məkanından üstün tutur?

Azərbaycanda da bu davranışın nümunələri yad deyil. Xarici və yerli məşhurların Bakıda premyera, konsert, restoran və tədbirlərdə görünməsi zamanı foto üçün sıxlıq yaranması dəfələrlə mediaya düşüb. Məsələn, Murat Bozun Bakıda film təqdimatı zamanı pərəstişkarlarına onlarla foto çəkdirəcəyini deməsindən sonra insanlar növbə gözləmədən onun ətrafına toplaşıb və kinoteatrda sıxlıq yaranıb. Bu, bir tərəfdən sevginin göstəricisidir, digər tərəfdən isə “mən də foto almalıyam” düşüncəsinin kollektiv davranışı necə dəyişdirdiyini göstərir.

Dünyada bu həvəsin kommersiyalaşdığı hallar da var. Məşhurlarla “meet and greet” paketləri, VIP biletlər və xüsusi foto imkanları artıq ayrıca biznesdir. 2025-ci ildə aktyor Burak Özçivitlə Qətərdə çəkilən bir fotoya görə pərəstişkarın guya 1 milyon dollar ödədiyi xəbəri geniş yayılmışdı. Sonradan fotodakı qadın bu iddianı təkzib etdi. Maraqlısı budur ki, xəbərin özünün bu qədər sürətlə yayılması belə cəmiyyətin “məşhurla foto”nun nə qədər yüksək dəyər qazana biləcəyinə inanmağa hazır olduğunu göstərir.

Selfi həvəsi bəzən sadəcə sosial narahatlıqla bitmir. Araşdırmalar təhlükəli yerdə foto çəkmək üçün risk alan insanların ölüm halları ilə də üzləşdiyini göstərir. 2011-2017-ci illər üzrə aparılan bir araşdırmada selfie çəkərkən baş vermiş 137 hadisədə 259 ölüm qeydə alınmışdı. Əsas səbəblər yüksəklikdən düşmə, boğulma və nəqliyyat hadisələri idi. Məşhurla foto çəkmək bununla eyni deyil, amma mexanizm tanışdır: “kadrı əldə etmək” istəyi bəzən riskin özündən daha vacib görünür. Ən sağlam sərhəd əslində çox sadədir. Məşhur tədbirdədir, foto üçün dayanıb – çəkdir. Razılıq verirsə – yaxınlaş. “Yox” deyirsə – qəbul et. Arxasınca qaçmaq, qolundan yapışmaq, uşağını onun qarşısına atmaq, yeməyini yarımçıq qoydurmaq, telefonunu üzünə dirəmək sevgi deyil.

Məşhuru sevmək normaldır. Bir foto istəmək də normaldır. Amma bir şəkil üçün insanın öz hörmətini itirməsi artıq fotonun qiymətini həddindən artıq böyütməkdir. Məşhurla şəkil səni məşhur etmir – sadəcə həmin gün onun yanında olduğunu göstərir.