Məxfiləşdirilən epidemiya Həştərxanda 1500 nəfərin faciəsi 20 il sonra məlum olub

"Ölkə.az" bildirir ki, bir gündə qırxa qədər bu cür vaqiə olub. Əhaliyə rəsmi səbəb kimi "Çirklənmiş qidadan zəhərlənmə" barədə məlumat verilib. Beləliklə, SSRİ-də XX əsrin ən gizli epidemiyalarından biri - El Tor vəbası epidemiyası başlayıb və sovet vətəndaşları bundan yalnız 20 il sonra xəbər tutublar.

Hər şey adətən düşünüləndən daha tez başlayıb. 28 iyul 1970-ci ildə İrandan qayıdan balıqçı gəmisinin kapitanı Həştərxandakı yoluxucu xəstəliklər xəstəxanasına yerləşdirilib. Testlər vəba xəstəliyini aşkar edib. Həkimlər panikaya düşüblər; diaqnoz şəhərin dərhal təcrid olunması və beynəlxalq qalmaqal demək olub.

SSRİ-nin baş sanitar həkimi Pyotr Burqasov, "SSRİ-də epidemiyalar: Naməlum səhifələr" ("Tibb" nəşriyyatı tərəfindən nəşr olunub, 1993, səh. 78) adlı xatirələrinə görə, şifahi göstəriş verib: “Heç bir halda xəbər yayılmasın. Hər şey məxfi saxlanılsın”. O andan etibarən vəba haqqında məlumatlar məxfiləşdirilib.

SSRİ Səhiyyə Nazirliyinin məxfilikdən çıxarılmış arxivlərinə görə (fond R-8009, inventar 25, iş 1434, səhifələr 2–47), təkcə 1970–1971-ci illərdə SSRİ-də 2870 vəba hadisəsi qeydə alınıb ki, bunlardan 472-si ölümcül olub. Tibb tarixçisi Nikolay Lavrentyevin "El Tor vəbası: Naməlum müharibə" (AST, 2015) kitabında yazdığı hesablamalara görə, real rəqəm təxminən üç dəfə çox olub - 9000-ə qədər yoluxma və təxminən 1500 ölüm. Bəzi ölümlər "qida zəhərlənməsi" və ya "naməlum etiologiyalı enterit" səbəbindən baş verib.

Vəba beş böyük bölgəni əhatə edib: Həştərxan vilayəti (ilk hallar), Kalmıkiya, Dağıstan, Rostov vilayəti və Stavropol diyarı. Vəziyyət xüsusilə Kalmıkiyada ağır olub, çünki epidemiya 1971-ci ildən 1974-cü ilə qədər davamlı olaraq orada müəyyən edilib.

O dövrdə Elistadakı yoluxucu xəstəliklər xəstəxanasında işləyən həkim İrina Sedelnikova "Rus tarixi" jurnalına belə deyib: “Biz ailələr qəbul edirdik. Onlar iki-üç gün ərzində ölürdülər. Ölüm halları "ürək çatışmazlığı" kimi qeydə alınırdı. Biz həqiqəti bilirdik, amma açıqlamama müqavilələri çərçivəsində susduq”.

Mübarizə metodları qəddar və “təsirli” olub. Sovet hökuməti hərbi taktikalardan istifadə edib. Daxili İşlər Nazirliyinin qoşunlarının təxminən 15.000 əsgəri epidemiyanın baş verdiyi ərazilərə yerləşdirilib.

Şəhərlər və kəndlər karantinə alınıb. 15 sentyabr 1970-ci il tarixli 5742/3 nömrəli DTK hesabatına görə, Həştərxanda bütün yollar bağlanıb və girişlərdə pulemyotlu əsgərlər dayanıb. Volqada üzmək qadağan edilib. Qaydanı pozmaq xuliqanlığa görə üç ilə qədər həbs cəzası ilə nəticələnib. Xəstələrlə təmasda olan hər kəs müşahidə məntəqələrində - keçmiş pioner və sağlamlıq mərkəzlərində, maksimum təhlükəsizlik yerlərdə saxlanılıb.

Kütləvi peyvəndləmə və suyun təmizlənməsi üsullarını hazırlayan məşhur epidemioloq Vyaçeslav Dolqopolov təcili olaraq Həştərxana gəlib. Onun gündəlik qeydlərinə görə ("Epidemiologiya və yoluxucu xəstəliklər" jurnalının 3-cü sayında, 1999-cu il), o, diqqəti cəlb etməmək üçün üçüncü ölkələr vasitəsilə əldə edilən yeni Fransa xlor texnologiyasından istifadə etməkdə israr edib. 1971-ci ilin sonlarında epidemiya azalmağa başlayıb.

Bəs qəzetlər niyə susublar? Səbəb təkcə məxfilikdə deyil, həm də ideologiyada olub. SSRİ-də sosialist dövlətinin infeksiyalarla bağlı problem yaşaya bilməyəcəyi barədə açıq şəkildə bir anlayış olub - bu, "geridə qalmış kapitalist ölkələr" üçün problem hesab olunub. İşçilərin xatirələrinə görə (V. Lakşinlə müsahibə, Nezavisimaya Qazeta, 12 mart 1998-ci il), "İzvestiya"nın baş redaktoru Lev Tolkunov Mərkəzi Komitənin təşviqat və təbliğat şöbəsinin müdir müavinindən şəxsi əmr alıb: "Vəba haqqında bir kəlmə də. Heç nə".

1972-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) SSRİ-də vəba epidemiyasını rəsmi olaraq tanıyıb. Sovet nümayəndə heyəti epidemiyanın "kapitalist ölkələrindən Hindistan və Pakistandan gələn turistlər vasitəsilə" gətirildiyinə israr edib. Maraqlıdır ki, məhz bu epidemiya SSRİ-də sərhədlərdə ilk sanitar nəzarət sisteminin - bu gün də fəaliyyət göstərən gələcək sanitar karantin məntəqələrinin prototipinin yaradılmasına səbəb olub.

Tarixçilər hələ də hakimiyyət orqanlarının açıq döyüşdənsə, niyə ört-basdır etməyi seçdikləri barədə mübahisə edirlər. Cavab sadədir: qorxu. Əhali arasında panika SSRİ-nin cənubunda nəqliyyatı və sənayeni iflic edib. Bu günə qədər 1970-1974-cü illər üçün rəsmi sovet tibbi statistikasında vəba "təcrid olunmuş idxal halları" kimi qeyd olunub - baxmayaraq ki, əslində bu, müharibədən bəri ölkədə ən böyük epidemiya olub.(musavat.com)