Miflər və Arxivlər: Qərbin qadın hekayəsi

Hürrem Sultan və “Bosforda boğulan 240 qadın” iddiası ətrafında qurulan mif tək bir hadisə deyil. Bu mif daha böyük bir sualın üzünü açır: eyni əsrlərdə Avropada qadın taleyi necə idi?

XVI–XVII əsrlərdə Avropada qadın gücü çox vaxt təhlükə sayılırdı. Bu məsələyə konkret nümunələrlə nəzər salaq. 

Anne Boleyn (1501–1536), İngiltərə kralı VIII Henrinin ikinci arvadı, 1536-cı ildə edam edildi. Ona qarşı zina, dövlətə xəyanət və hətta öz qardaşı ilə cinsi əlaqə ittihamı irəli sürüldü. Tarixçi Eric Ives açıq yazır: “The charges against Anne were almost certainly fabricated.” (Annaya qarşı ittihamlar demək olar ki, uydurma idi.)
Bu, ailə dramı deyildi. Bu, kişi varis doğurmayan kraliçanın siyasi şəkildə aradan qaldırılması idi.

Mary Stuart (1542–1587), Şotlandiya kraliçası, altı günlük körpə ikən taxta çıxdı. O, həm Fransa kraliçası olmuş, həm də İngiltərə taxtına legitim iddia irəli sürmüşdü. Məhz bu legitimlik onu təhlükəyə çevirdi.

1586-cı ildə baş verən Babington Plot hadisəsi onun taleyini həll etdi. Anthony Babington və bir qrup katolik zadəgan I Elizabeti öldürməyi və Mary-ni taxta çıxarmağı planlaşdırdı. Planın mərkəzində Mary-nin razılığı dayanırdı.

I Elizabetin kəşfiyyat rəhbəri Sir Francis Walsingham (1532–1590) Mary-nin bütün yazışmalarını izləyirdi. Məktublar şifrəli idi, pivə çəlləklərində ötürülürdü, lakin açılır, deşifrə olunur və yenidən möhürlənirdi.

Tarixçi John Guy yazır: “Walsingham did not merely uncover the plot; he orchestrated the circumstances that would expose Mary.” (Walsingham sadəcə planı üzə çıxarmadı; Mary-ni ifşa edəcək şəraiti özü qurdu.)

Mary-nin cavab məktubu “razılıq” kimi təqdim edildi. O isə məhkəmədə bildirdi ki, İngiltərə vətəndaşı deyil və bu məhkəmə onu mühakimə etmək hüququna malik deyil.

John Guy qeyd edir: “Mary was executed not only for treason, but because she embodied a rival legitimacy.” (Meri təkcə xəyanətə görə yox, alternativ legitimliyi təmsil etdiyi üçün edam edildi.) 1587-ci ildə onun başı kəsildi.
Jeanne d’Arc (1412–1431), Fransa tarixinin simvolu, 19 yaşında tonqalda yandırıldı. Britaniyalı tarixçi Malcolm Vale yazır: “Joan was condemned not for heresy, but for threatening male authority.” (Jan d’Ark küfrə görə yox, kişi hakimiyyətini təhdid etdiyinə görə məhkum edildi.)

XVI–XVII əsrlərdə Avropada 40–60 min insan cadugərlik ittihamı ilə öldürüldü. Tarixçi Brian Levack yazır: “The vast majority of those executed for witchcraft in Europe were women.” (Avropada cadugərlik adı ilə edam edilənlərin böyük əksəriyyəti qadın idi.) Bu, mif deyil. Bu, məhkəmə protokollarıdır.

İspaniyada Isabella I (1451–1504) güclü monarx idi, lakin onun dövründə İnkvizisiya minlərlə insanı edam etdi. Tarixçi Henry Kamen yazır ki, İnkvizisiya dini və siyasi nəzarət mexanizmi idi. Qadınlar da bu mexanizmin hədəfi idi.

Britaniyada Viktoriya dövrü (1837–1901) qadın hakimiyyətinin simvolu kimi təqdim olunur. Amma hüquqi sistem fərqli idi. Tarixçi Mary Lyndon Shanley yazır: “Under coverture, a married woman had no separate legal identity from her husband.” (Coverture hüquq sisteminə görə evli qadının ərindən ayrı hüquqi şəxsiyyəti yox idi.)
Rusiyada II Yekaterina (1729–1796) imperatriça idi. Amma tarixçi Isabel de Madariaga yazır: “Serfdom remained the foundation of the empire.” (Təhkimçilik imperiyanın əsas dayağı olaraq qalırdı.)
Yəni siyasi zirvədə qadın ola bilərdi, amma sosial baza dəyişmirdi.

İndi eyni dövrün Osmanlı mənzərəsinə baxaq.

Leslie Peirce yazır: “Ottoman women regularly appeared in court to defend their property, claim inheritance, and initiate divorce.” (Osmanlı qadınları mülkiyyətlərini qorumaq, miras tələb etmək və boşanma başlatmaq üçün müntəzəm şəkildə məhkəməyə müraciət edirdilər.)

Judith Tucker qeyd edir: “Women in Islamic courts were active legal participants.” (İslam məhkəmələrində qadınlar fəal hüquqi iştirakçı idilər.)

Osmanlı qadını mehr hüququna sahib idi, miras alırdı, vakıf qururdu, ticarətlə məşğul olurdu və şəriət məhkəməsində ərinə qarşı iddia qaldıra bilirdi.

Hürrem Sultan siyasi təsir göstərirdi.

Leslie Peirce yazır: “The imperial harem was not a site of sexual chaos, but a carefully regulated political institution.” (İmperiya hərəmi cinsi xaos məkanı deyil, diqqətlə tənzimlənmiş siyasi institut idi.)

Kösem Sultan haqqında Caroline Finkel yazır: “Kösem Sultan exercised sovereign authority comparable to any male ruler of her time.” (Kösem Sultan dövrünün kişi hökmdarları ilə müqayisə edilə biləcək suveren hakimiyyət həyata keçirirdi.)

Osmanlı tarixçisi Mustafa Naima isə qeyd edir: “Had it not been for Kösem Sultan, the state would have collapsed more than once.” (Əgər Kösem Sultan olmasaydı, dövlət dəfələrlə süquta uğrayardı.)
Beləliklə, müqayisə açıqdır.

Avropada:

– Kraliçalar alternativ legitimlik təmsil etdikdə edam edilirdi.

– Minlərlə qadın cadugər adı ilə öldürülürdü.

– Evli qadının hüquqi şəxsiyyəti ləğv edilirdi.

Osmanlıda:

– Qadın məhkəmədə hüquqi subyekt idi.

– Miras və mülkiyyət hüququ vardı.

– Dövlət səviyyəsində siyasi təsir imkanları mövcud idi.

“240 qadın” iddiasının arxasında arxiv yoxdur. Anne Boleynin edam hökmü var. Mary Stuartın məhkəmə sənədi var. Cadugər tonqallarının statistikası var. Fərq miflə arxiv arasındadır. Tarix emosional təsvirlərlə yox, sənədlərlə danışır. Osmanlı qadını mif deyil. Hüquqi və siyasi reallıq idi. Əgər kiminsə qadın tarixi ilə bağlı soruşacağı sual varsa, o sual belə olmalıdır: Kim tonqal qururdu, kim isə məhkəmə protokolu aparırdı? Tarix cavabı çoxdan verib...

Elbəyi Həsənli. Sürix

MİA.AZ