Minerallar üçün Orta Asiyaya ANALİZ

ABŞ Dövlət Katibi Marko Rubionun Orta Asiyaya qarşıdan gələn səfəri regionda yenilənmiş Amerika siyasətinin ciddi bir sınağı olacaq. Vaşinqton ardıcıl olaraq C5+1 formatını siyasi bəyannamələrdən praktik iqtisadiyyata keçirir. 10-11 iyun tarixlərində Astanada keçirilən Kritik Minerallar Dialoqu bunun bariz nümunəsidir. Bu görüşün məqsədi Vaşinqton sammitinin çərçivə memorandumlarını real Amerika investisiyaları üçün yol xəritəsinə çevirməkdir.

Rubio artıq bu ilin sonlarında Orta Asiya-ABŞ və ya C5+1 formatının bir hissəsi olaraq regiona səfər etmək niyyətini açıqlayıb. Eyni zamanda, yüksək vəzifəli amerikalı diplomat, ilkin məqsədini çoxdan itirsə də, bir sıra postsovet ölkələrinə qanuni olaraq tətbiq olunmağa davam edən Cekson-Venik Düzəlişinin ləğvini dəstəkləyib. Orta Asiya üçün bu, sadəcə simvolik bir məsələ deyil. Bu köhnəlmiş məhdudiyyətin aradan qaldırılması ticarət və iqtisadi gündəliyi sadələşdirə bilər.

Lakin, Cekson-Vanik Düzəlişi ləğv edilsə belə, bu, tamamilə simvolik olacaq. Müəyyən ticarət maddələri istisna olmaqla, ABŞ ilə hər bir Orta Asiya ölkəsi arasında ticarət həcmi həyati əhəmiyyət kəsb edəcək qədər böyük deyil. Amerika tərəfi hazırda flört taktikası tətbiq edir - ən azı, bu, Qazaxıstan və Özbəkistanla münasibətlərində çox nəzərə çarpır. Vaşinqton, ehtimal ki, artıq region ölkələrinə Rusiya və Çindən uzaqlaşmaq üçün təzyiqin təsirsiz olduğunu və ABŞ-ın özü üçün əhəmiyyətli risklər daşıdığını başa düşür. Region ölkələrinin Rusiya və Çindən geniş iqtisadi asılılığı, məsələn, Qərbin Rusiya əleyhinə sanksiyalara riayət etmək tələblərinə əməl etmələrinə mane olur və bu cür tələblərin həddindən artıq olması, əksinə, region ölkələrini ABŞ-ın düşmənləri ilə daha da böyük əməkdaşlığa sövq edə bilər. Regionun əsas oyunçuları olan Qazaxıstan və Özbəkistan arasında son zamanlar baş verən hər şey bir növ təqlid siyasətidir və qlobal inkişafların daha çox periferiyasında olan Orta Asiyaya diqqəti nümayiş etdirir. Onun fikrincə, Astana və Daşkənd bundan yaxşı xəbərdar olmalı və istər investisiya, istər texnologiya, stərsə də digər sahələrdə özləri üçün müəyyən üstünlüklər əldə etmək fürsətindən istifadə edirlər.

Bugünkü geosiyasi reallıqda region ölkələri çoxvektorlu imkanların artmasını yaşayır; bu dövrün nə qədər davam edəcəyi başqa bir məsələdir. Bu, xüsusilə ABŞ xarici siyasətindəki ikililik və beynəlxalq hüququn geniş yayılmış böhranı nəzərə alınmaqla doğrudur. Heç kim bəzi hibrid ssenarilərin bu və ya digər Orta Asiya ölkəsinə tətbiq olunmayacağına zəmanət verə bilməz. Lakin hətta qısamüddətli fürsət pəncərəsindən belə istifadə etmək Mərkəzi Asiya ölkələrinin xarici siyasət konsepsiyalarına tam uyğundur. Eyni zamanda, burada nümayişkaranəlik elementi də var: ABŞ-ın artan diqqəti həm Rusiya, həm də Çin tərəflərinə Mərkəzi Asiyanın ABŞ üçün əhəmiyyətini nümayiş etdirməlidir.

Praktik hazırlıqlar Qazaxıstan və Özbəkistanla başlayıb. Bu ölkələrə ABŞ Prezidentinin Cənubi və Orta Asiya məsələləri üzrə xüsusi nümayəndəsi Serxio Qor, ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının Birbaşa İnvestisiya və İnvestisiya Fondları üzrə Hüquq Departamentinin rəhbəri Conatan Teylor və Ticarət katibinin müavini Devid Foqelin rəhbərlik etdiyi ABŞ nümayəndə heyəti səfər edib. Astana və Daşkənddə keçirilən rəsmi danışıqlara əlavə olaraq, onlar ABŞ-Mərkəzi Asiya Kritik Minerallar Dialoqunun iclasında iştirak edirlər. Tədbirin məqsədi son dərəcə praqmatikdir: son aylarda əldə edilən razılaşmaları investisiya, kəşfiyyat, emal və logistika üçün yol xəritəsinə çevirmək. Diqqət vacib xammallara - litium, volfram, nadir torpaq metalları, tantal, kobalt və digər resurslara yönəlib - bunlar olmadan nə enerji keçidi, nə müdafiə sənayesi, nə də müasir elektronika istehsalı mümkün deyil.

Əvvəlki C5+1 görüşləri daha çox təhlükəsizlik, Əfqanıstan, enerji və ümumi regional dayanıqlığı müzakirə etmək üçün forum kimi qəbul edilsə də, indi diqqət gələcəyin sənaye bazasına yönəlib. ABŞ-ın marağı aydındır: Vaşinqton kritik minerallar üçün Çin təchizat zəncirlərindən asılılığını azaltmağa çalışır. Çin təkcə mədənçilikdə deyil, xüsusən də nadir torpaq elementlərinin emalı və batareyalar, elektronika və müdafiə sistemləri üçün komponentlərin istehsalında güclü mövqe tutur. Bu vəziyyətdə Mərkəzi Asiya ABŞ üçün yalnız bir periferiya deyil, həm də yeni bir resurs arxitekturasında potensial bir halqaya çevrilir. Rusiya, Çin, Cənubi Asiya və Xəzər dənizi arasında yerləşən bu region əhəmiyyətli mineral ehtiyatlarına malikdir və eyni zamanda kapital, texnologiya və nəqliyyat marşrutları tələb edir.

Lakin mineral gündəliyi də risklər daşıyır. Mərkəzi Asiya artıq xarici oyunçuların regiona öz strateji hesablamaları ilə daxil olduğunu bilir. ABŞ şaxələndirmə və investisiya, Çin infrastruktur və emal, Aİ yaşıl keçid və davamlı təchizat zəncirləri, Rusiya isə ənənəvi iqtisadi əlaqələr və təhlükəsizlik barədə danışır. Region dövlətləri üçün əsas sual, xammal uğrunda yeni mübarizənin hədəfinə çevrilmək əvəzinə, xarici güc mərkəzləri arasında rəqabətdən öz xeyrlərinə istifadə edə biləcəkləridir.

V.VƏLİLİ