Icma.az
close
up
RU
Sovetlərin “Orta Asiya”sından çağdaş Mərkəzi Asiyaya

Sovetlərin “Orta Asiya”sından çağdaş Mərkəzi Asiyaya

Xalq qazeti portalından əldə olunan məlumata əsasən, Icma.az xəbər verir.

Mərkəzi Asiya uzun illər beynəlxalq münasibətlərdə daha çox “postsovet periferiyası” kimi qəbul olunurdu. Moskvanın müəyyənləşdirici təsiri, daxili iqtisadi asılılıqlar, sərhəd problemləri və institusional zəiflik regionun daxilində koordinasiyalı siyasi iradənin formalaşmasına mane olurdu. Lakin son 10 ildə bu mənzərə sürətlə dəyişir: əvvəllər “Orta Asiya” anlayışı sovet mirasının bir coğrafi təsviri idisə, indi artıq “birləşmiş Mərkəzi Asiya” öz regional kimliyi və strateji davranış modeli ilə meydana çıxır. Ən diqqətçəkən yenilik isə C6 formatıdır – Mərkəzi Asiya ölkələri və Azərbaycanın formalaşdırdığı yeni subregional arxitektura. Yeni birlik həm tarixi, həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan regionun ən mühüm transformasiya mərhələsini ifadə edir.

Mərkəzi Asiyanın son illərdə birdən-birə regional güc mərkəzinə çevrilməsi uzunmüddətli geosiyasi dinamikanın məntiqi nəticəsidir. Bu gün region artıq yalnız keçmiş sovet məkanının bir fraqmenti deyil, əksinə, Çin–Avropa xəttinin ən kritik hissəsi, Rusiyanın yeni tranzit ehtiyaclarının təbii alternativi, Hind okeanına çıxış axtaran Hindistanın şimal düyünü və Avropanın enerji risklərini azaldan əsas qovşaqlardan biri kimi qəbul olunur. Məhz bu yeni reallıq ölkələri öz aralarında koordinasiyaya daha çox ehtiyac duyan subyektlərə çevirdi. Yəni Mərkəzi Asiyanı güc mərkəzinə çevirən əsas amil region dövlətlərinin “öz gündəmini özləri qurmaq” zərurətini hiss etmələridir.

Maraqlıdır ki, Mərkəzi Asiya niyə birdən-birə regional güc mərkəzinə çevrilməyə başladı?

Suala baxanda psixoloji dönüşü nəzərə almaq lazımdır. Uzun illər parçalanmış görünən region indi böyük güclərin kəsişmə xəttində dayanaraq özünün yeni rolunu dərk edir. Çin–Avropa ticarəti daha etibarlı marşrutlar tələb etdikcə, Rusiya özünün ənənəvi qərb dəhlizlərini itirdikcə, Hindistan Orta Asiya vasitəsilə şimala çıxış yolları axtardıqca, Avropa isə enerji təhlükəsizliyini diversifikasiya etdikcə, Mərkəzi Asiya dövlətləri kənardan idarə olunan obyekt olmaqdan çıxıb, prosesləri tənzimləyən aktor roluna keçmək istəyirlər. Keçid regionda yeni siyasi iradənin formalaşmasını şərtləndirir və C6 kimi platformalar məhz bu iradənin institusional ifadəsinə çevrilir.

Bu reallığı anlamaq üçün keçmişə – sovet mirasına nəzər salmaq vacibdir. Sovet dövründən sonra yaranan postsovet boşluğu Mərkəzi Asiya ölkələrini müxtəlif istiqamətlərə səpələdi. Qazaxıstan Avrasiya balans siyasətini seçərək Rusiya ilə inteqrasiya, Qərblə enerji ittifaqları, Çinlə iqtisadi tərəfdaşlıq arasında körpü yaratmağa çalışdı. Özbəkistan uzun müddət özünün avtoritar-modernizasiya modelinə əsaslanan qapalı iqtisadi sistemi idarə etdi və regional əməkdaşlığa həssas münasibət göstərdi. Qırğızıstan liberal açılma yolunu tutdu, lakin siyasi çalxalanmalar iqtisadi davamlılığı təmin etməyə imkan vermədi. Tacikistan vətəndaş müharibəsinin yaratdığı sosial-iqtisadi dağınıqlılıq səbəbindən regiondaxili proseslərdə uzun müddət passiv qaldı. Türkmənistan isə birmənalı neytrallıq siyasəti ilə özünü həm regional, həm də qlobal strukturlardan təcrid etdi.

Nəticədə, 1990–2000-ci illər Mərkəzi Asiya üçün fraqmentasiya dövrü oldu. Dövlətlər bir-biriləri ilə güclü iqtisadi bağlar qura bilmədi, sərhəd mübahisələri illərlə həllini tapmamış qaldı, su–enerji problemləri qarşıdurma mənbəyinə çevrildi. Nəqliyyat xəritəsi isə hələ də sovet dönəminin Moskva mərkəzli planlamasına bağlı qaldığından, region ölkələrinin bir-birinə birləşməsi təbii şəkildə məhdudlaşdı.

Bəs o dövrdə inteqrasiya niyə mümkün olmadı? Sualın cavabını yalnız iqtisadi göstəricilərdə tapmaq olmur. Məsələ həm də siyasi psixologiya ilə bağlı idi. Müstəqillik əldə edən ölkələr bir-birinə etibar etmirdilər, siyasi idarəçilik modelləri bir-biri ilə uyğun gəlmirdi, iqtisadiyyatlarda sinerji yaratmaq üçün struktur yaxınlıq az idi. Ölkələr daha çox rəqabət edirdi, nəinki əməkdaşlıq. Bundan əlavə, böyük güclərin region üzərindəki təsiri ölkələr arasında fərqli orbitlər yaradaraq onları bir-birindən uzaqlaşdıran formatda idi. Yəni Mərkəzi Asiya daxilində inteqrasiya prosesləri daxili asılılıqların azaldılması və siyasi müstəqilliyin gücləndirilməsi kimi strateji məqsədlə deyil, daha çox kənar güclərin təsiri ilə formalaşırdı.

Bu gün isə vəziyyət kəskin şəkildə dəyişib. Region ölkələri nəinki bir-birilərinə güvənməyə başlayıblar, həm də əsl mənada birgə hərəkət etmədən qlobal rəqabətdə möhkəmlənməyəcəklərini anlayırlar. C6 formatının ortaya çıxması da məhz bu anlayışın institusional təzahürüdür.

2020-ci illər Mərkəzi Asiya üçün yeni coğrafi-siyasi xəritə yaratdı. Uzun illər kənar mərkəzlər tərəfindən müəyyənləşdirilən nəqliyyat məntiqi artıq dəyişir; iqtisadi axınların istiqaməti indi region dövlətlərinin öz qərarları ilə formalaşır. Bu mənzərəni daha yaxşı anlamaq üçün xəritəyə bir daha nəzər salmaq kifayətdir: Çinlə Avropa arasındakı ən qısa və təhlükəsiz marşrut Orta Dəhliz üzərindən keçir, Hind okeanına çıxış üçün Şimal–Cənub dəhlizi bərpa olunur, Cənubi Qafqazın arteriyası olan Bakı–Tbilisi–Qars xətti bütövlükdə Avrasiyanı Anadoluyla birləşdirir, Zəngəzur dəhlizi bölgədə yeni siyasi arxitekturanın əsas sütunlarından birinə çevrilir, Xəzərin iki sahilini vahid iqtisadi ritmdə birləşdirən Transxəzər marşrutu isə regionun gələcək energetika və logistik strategiyasını yenidən qurur.

Belə bir şəraitdə artıq Mərkəzi Asiya dəhlizlər üzərində qurulan və hərəkət edən yeni iqtisadi-siyasi blokdur. Blokun mərkəzində isə gözlənildiyindən daha strateji bir oyunçu dayanır – Azərbaycan.

Azərbaycanın rolu ənənəvi nəqliyyat qovşağı funksiyasından xeyli kənara çıxır. Bu gün Bakı enerji təhlükəsizliyi, kommunikasiya infrastrukturunun qurulması və rəqəmsal marşrutların formalaşdırılması baxımından Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında bağlayıcı mexanizm rolunu oynayır. Xəzər dənizi üzərindən genişlənən yük axınları, SOCAR-ın Özbəkistan və Qazaxıstanda artan investisiya layihələri, Transxəzər fiber-optik xəttinin gələcək rəqəmsal arxitekturanı dəyişəcək potensialı Bakının bölgədəki rolunu daha da gücləndirir. Eyni zamanda, Xəzər dənizinin dibi ilə Avropaya uzanması planlaşdırılan elektrik kabeli “yaşıl enerji dəhlizi” konsepsiyasını reallığa çevirir.

Bu proseslər fonunda təbii sual yaranır. C6 niyə məhz Azərbaycanla genişləndi?

Əslində, sualın cavabı siyasi məntiqdə yatır. Azərbaycan uzun illərdir balanslaşdırılmış xarici siyasət yürüdərək regiondakı bütün tərəfdaşlarla bərabər məsafədə işləyə bilən nadir aktora çevrilib. Bakı nə qlobal güclər arasında tək istiqamətli asılılıq yaradır, nə də regional rəqabəti dərinləşdirir – əksinə, konfliktləri azaldan, əməkdaşlığı artıran təhlükəsiz tranzit məkanıdır.

C6 üçün bu xüsusiyyət həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki Mərkəzi Asiya ölkələri Qərbə çıxış üçün daha etibarlı marşruta ehtiyac duyduqları halda, Avropa da öz növbəsində enerji və logistika risklərini diversifikasiya etməyə çalışır. Bu iki ehtiyac nöqtəsi yalnız Azərbaycanda kəsişir. Cənubi Qafqazda belə kombinasiyanı təmin edən başqa ölkə yoxdur; nə Türkiyə Xəzər üzərindən tranziti təmin edir, nə İran Avropa ilə enerji inteqrasiyası baxımından uyğun mexanizmə malikdir, nə də Rusiya hazırkı geosiyasi şəraitdə alternativ rol oynaya bilir.

Deməli, Azərbaycan C6 üçün siyasi sabitlik, enerji təhlükəsizliyi və qlobal bazarlara real çıxış deməkdir. C6-nın genişlənməsi məhz bu məntiqə söykənir: Mərkəzi Asiya iqtisadiyyatları dəhlizlərin Avropaya uzandığı strateji qapını gücləndirməklə regional güc mərkəzinə çevrilə bilər.

C6 formatının meydana çıxması Mərkəzi Asiyanın postsovet dövrdə ilk dəfə özünəməxsus regional arxitektura qurmağa başlamasının ən konkret nümunəsidir. Bu platforma nə Avrasiya İqtisadi İttifaqına rəqibdir, nə də onun Gömrük İttifaqı kimi sərt normativ çərçivədir. Onun funksiyası daha çevik, daha real və daha praktiki mahiyyət daşıyır. C6 region ölkələrinin uzun müddət çatışmayan koordinasiya imkanını kompensasiya edir: dövlətlər arasında iqtisadi sinxronizasiya, sərhəd-keçid prosedurlarının uyğunlaşdırılması, nəqliyyat arteriyalarının eyni ritmdə işləməsi və enerji balansının regional ölçüdə optimallaşdırılması bu platformanın əsas hədəflərindəndir. Postsovet dönəminin mərkəzləşmiş idarəetmə modelindən fərqli olaraq, bu yeni format heç bir iyerarxik təsir olmadan bərabər tərəfdaşlıq üzərində qurulur və buna görə də Mərkəzi Asiya üçün ən realist inteqrasiya forması kimi çıxış edir.

Bəs C6 hansı boşluğu doldurur? Mövcud regional qurumlar müəyyən dərəcədə siyasi-institusional çərçivə yaratsa da, real iqtisadi əməliyyatlarda çeviklik təmin etmir. Region daxilində ticarətin asanlaşması, tranzit rejimlərinin vahidləşməsi, enerji şəbəkələrinin birləşdirilməsi və sərhəd-keçid mexanizmlərinin modernləşdirilməsi kimi sahələrdə bu qurumlar ya siyasi məhdudiyyətlərə ilişib qalır, ya da çoxqatlı bürokratiyadan kənara çıxa bilmir. C6 məhz həmin boşluğu doldurur: onun çevik formatı ölkələri təzyiqsiz, məcburetmədənkənar, yalnız qarşılıqlı maraqlar əsasında bir masa ətrafında toplayır.

Hazırkı mərhələ Mərkəzi Asiyanın siyasi inkişaf trayektoriyasının dönüş nöqtəsidir. Azərbaycanın fəal iştirakı bu inteqrasiya modelinə Qərbə çıxış imkanı qazandıraraq onu geniş Avrasiya məkanının strateji düyün nöqtəsinə çevirir. Sovet mirasının müəyyənləşdirici olduğu mərhələ artıq arxada qalıb; indi region öz suveren gündəmini özü yazır və C6 həmin gündəmin real siyasi konturudur.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:296
embedMənbə:https://xalqqazeti.az
archiveBu xəbər 25 Noyabr 2025 09:29 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see300

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see297

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see292

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see275

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see274

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see268

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see266

Bitkoinin qiyməti 66 min dollardan aşağı düşdü

15 Noyabr 2026 01:34see247

Məşhur model milyarderə ərə getdi

15 Noyabr 2026 00:26see232

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see219

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see216

Dublin səfəri Azərbaycanın Avropa siyasətinin yeni istiqamətlər üzrə paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi ŞƏRH

15 Noyabr 2026 13:13see215

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

15 Noyabr 2026 13:53see213

TÜRK MÜDAFİƏ SƏNAYESİNİN YENİ UĞURU... 51 dronu bir neçə saniyədə məhv edir + VİDEO

15 Noyabr 2026 19:14see209

SÖZÜN İŞIĞINDA KEÇƏN ÖMÜR Qazi şair Ədalət Nicatın 60 illiyi qeyd olunub

15 Noyabr 2026 13:40see203

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see199

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see192

Tuxel İspaniya mediasına sərt reaksiya verdi: “Siz özünüz qalmaqal yaradırsınız”

15 Noyabr 2026 02:17see188

Azərbaycanda sərnişin mikroavtobusu qəzaya uğradı: Çox sayda yaralı var Video

15 Noyabr 2026 16:38see187

Yuxusuz gecədən sonra bunu edin

15 Noyabr 2026 02:02see181
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri