Moskvanın Zəngəzur dəhlizi planı

Postmüharibə dövründə respublikamızın təşəbbüsü və fəal səyləri əsasında başlayan Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhyaratma prosesi müsxtəlif istiqamətləri əhatə edir. Burada mühüm komponentlərdən biri də kommunikasiya bağlantılarının blokdan çıxarılması, o cümlədən də Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlıdır. Bu məsələ zamanında artıq hər iki tərəf səviyyəsində razılaşdırılan sülh sazişi layihəsinin mətnindən ayrılsa da, normallaşma prosesində vazkeçilməz aktuallıdığını saxlamaqdadır.

Xatırladaq ki, 2020-ci il 10 noyabr taixində Azərbaycan və Rusiya prezidentlərinin, Ermənistanın Baş nazirinin imzaladıqları üçtərəfli bəyanatda  regional kommunikasiyaların açılması ilə bağı konkret müddəa öz əksini tapıb. Bəhs olunan sənədin 9-cu bəndində oxuyuruq: “Bölgədəki bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri bərpa edilir. Ermənistan Respublikası vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təşkili məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının qərb rayonları və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir. Nəqliyyat əlaqəsi üzrə nəzarəti Rusiyanın Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinin orqanları həyata keçirir”.

Zəngəzur dəhlizi geosiyasi və geoiqtisadi reallıqlar kontekstində

Bəyanatda “Zəngəzur dəhlizi” ifadəsi işlədilməsə də, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə uzun illər ərzində blokada şəraitində yaşamaq məcburiyyətində qalmış Naxçıvanı birləşdirəcək marşrut konkret şəkildə göstərilib. Yəni söhbət Ermənistan üzərindən maneəsiz keçməklə Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında kommunikasiya bağlantısının yaradılmasından gedir. Bunu həm də hələ keçmiş sovet dönəmində mövcud olmuş, sonradan isə Ermənistanın üç onillik ərzində bağlı saxladığı marşrut anlamında qəbul edə bilərik. Sonradan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bəhs olunan marşrut haqqında “Zəngəzur dəhlizi” ifadəsini gündəmə gətirdi. Bu, qeyd olunan marşrutun ən doğru adlandırılmasıdır. Tarixi xəritələrdə Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasındakı ərazi respublikamıza məxsus olmaqla məhz Zəngəzur adlanırdı. Sonradan həmin ərazi imperialist güc mərkəzlərinin məkrli ssenarilərinə uyğun olaraq respublikamızdan alınıb və Ermənistanın ərazisinə qatılıb. “Zəngəzur dəhlizi” ifadəsində də məhz tarixə və coğrafi yerləşməyə istinad olunur. “Dəhliz” sözü də üçtərəfli bəyanatda ifadə olunan “maneəsiz keçid” ifadəsinə tam adekvatdır. 

Zəngəzur dəhlizinin açılması qalib Azərbaycanın tarixi və strateji maraqlarına uyğundur. Buna görə də ölkəmiz bu məsələdə israrlı yanaşma sərgiləyir, o mövqedən çıxış edir ki, Zəngəzur dəhlizi mütləq açılmalıdır. Eyni zamanda, ölkəmiz məsuliyyətli dövlət kimi bəhs olunan kommunikasiya xəttinin respublikamızın ərazisinə düşən hissəsində zəruri infrastrukturun yaradılmasını fəal şəkildə davam etdirir.

Ancaq sürətlə dəyişən geosiyasi və geoiqtisadi reallıqlar fonunda aydın görünür ki, Zəngəzur dəhlizinin önəmi yalnız Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan arasında bağlantı yaradılması ilə məhdudlaşmır. Hazırda dünya nizamı sürətlə yenilənir. İndi Avrasiyada tamam fərqli mənzərə yaranıb. Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda ölkələrin və şirkətlərin əvvəlki işlək marşrutlara çıxış imkanları məhdudlaşıb. Daha təhlükəsiz yollar tapılmalıdır. Eyni zamanda, dəyişən dünya nizamında regionların təchizat zəncirində transformasiyalara ciddi ehtiyac yaranıb. Xüsusilə də ABŞ-ın tarif siyasəti Avropa və Asiya ölkələrinin, o cümlədən də dünya nəhəngi Çinin yaxın perspektivdən gec olmayaraq təchizat-satış coğrafiyasında korrektələr etmək zərurətini ortaya çıxarıb. Son günlərdə verilən açıqlamalar Avropanın Çinlə, resurs bazası olan Mərkəzi Asiya ilə yaxınlaşmaq istəyindən çıxış etdiyini təsdiqləyir. Beləliklə, aydın olur ki, Avrasiyada nəhəng yük dövriyyəsinin başlayacağı era uzaqda deyil. Bəs artan yüklər hansı yollarla ötürüləcək? Nəzərlər ilk növbədə Azərbaycanın əsas həlqə təşkil etdiyi Transxəzər marşrutuna (Orta dəhlizə - red.) yönəlir. Hələlik Çin sərhədlərindən başlayan bu marşrut yalnız bir istiqamətdə - Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən keçməklə Avropaya çatır. Son vaxtlarda Azərbaycanın səyləri əsasında infrastruktur genişləndirilsə də, bir xətlə artan yüklərin daşınması gələcəkdə sadəcə mümkün olmayacaq. Orta Dəhlizin şaxələndirilməsi və Zəngəzur dəhlizinin yaradılması ilə bu məhdudiyyət aradan qalxa bilər. Buna görə də Azərbaycanla yanaşı, daha geniş coğrafiyalarda yerləşən ölkələr də Zəngəzur dəhlizinin açılmasına böyük maraq göstərirlər.

Məsuliyyətdən yayınan Ermənistanın utopik layihələri

Zəngəzur dəhlizinin açılması bütün region dövlətlərinin mənafeyinə uyğundur. Bununla qonşu ölkələr arasında yeni inteqrasiya imkanları yaranacaq. Bu marşrutun, eyni zamanda, Ermənistanın özü üçün vazkeçilməz əhəmiyyəti var. Ölkə işğalçılıq siyasətinə görə uzun müddətdən bəri dalan vəziyyətindədir. Onun böyük dünyaya çıxış imkanları qonşu İran, Gürcüstandakı “Lars” keçid məntəqəsi ilə məhdudlaşır. İranın sanksiyalar altında olması, eləcə də soyuq qış aylarında “Lars”ın tranzit daşımaları üçün bağlanması Ermənistanın vəziyyətinin nə qədər kritik olduğu barədə konkret təsəvvür yaradır. Zəngəzur dəhlizinin açılması isə Ermənistanın xarici aləmə çıxışındakı məhdudiyyətləri aradan qaldıracaq.

Son vaxtlarda Nikol Paşinyanın və digərlərinin verdikləri bəyanatlardan aydın olur ki, rəsmi İrəvan da reallığı qəbul edir. Bununla belə, Ermənistan rəhbərliyi Zəngəzur dəhlizinin açılmasında ortaya qətiyyətli siyasi iradə qoya bilmir. İndiyədək Zəngəzur dəhlizinin işlək vəziyyətə gətirilməməsinin əsas səbəbi məhz Ermənistan rəhbərliyinin riyakarlığıdır. Paşinyan və onun komandasının üzvləri müxtəlif auditoriyalar qarşısında “biz kommunikasiyaların blokdan çıxarılmasına hazırıq” desələr də, praktiki müstəvidə hansısa bir addım atmağa tələsmirlər. Bunun əvəzində, rəsmi İrəvan tərəfindən “Sülh kəsişməsi” və yaxud “Dünyanın kəsişməsi” kimi utopik layihələr irəli sürülür. Mütəxəssislər dəfələrlə əsaslandırıblar ki, həmin layihələrin Zəngəzur dəhlizi ilə müqayisədə cəlbediciliyi hədsiz dərəcədə aşağıdır. Təklif olunan marşrutlar dağlıq ərazilərdən keçir, məsafə uzundur, infrastrukturu sıfırdan qurmaq lazımdır və s.

Ermənistan rəhbərliyi Zəngəzur dəhlizinin açılmasını yubadarkən müxtəlif bəhanələr gətirir. Halbuki Zəngəzur dəhlizinin açılmasının Ermənistanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə xələl gətirəcəyi ilə bağlı səsləndirilən iddiaların hansısa bir əsası yoxdur. Digər tərəfdən, Zəngəzur dəhlizinin açılması Ermənistanın bilavasitə məsuliyyətidir. Üçtərəfli bəyanata imza atan Paşinyan bununla üzərinə öhdəlik götürüb və bu öhdəliyi də yerinə yetirməlidir.

Moskva: Kommunikasiyaların açılması aktuallığını qoruyub saxlayır

Qeyd etdiyimiz kimi, Zəngəzur dəhlizinin açılması region dövlətlərinin də marağındadır. “2020-2022-ci illərdə Rusiya, Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə olunmuş kompleks razılaşmalar, o cümlədən kommunikasiyaların açılması məsələsi tam şəkildə öz aktuallığını qoruyub saxlayır”. Bunu jurnalistlərə Rusiyanın Xarici İşlər Nazirliyinin (XİN) rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova söyləyib.

Moskvanın bu razılaşmaların icrasına necə kömək edə biləcəyi ilə bağlı sualı cavablandıran M.Zaxarova vurğulayıb ki, “üçtərəfli formatda tamhüquqlu qarşılıqlı fəaliyyətin tezliklə bərpası Cənubi Qafqazda davamlı sülhün və rifahın təmin olunmasına şərait yarada bilər”.

Diplomat əlavə edib ki, Rusiya “tərəfdaşları olan Azərbaycan və Ermənistana iki ölkə arasında barışığın əsas istiqamətləri üzrə kömək göstərməyə hazırdır”.

Rusiya XİN nümayəndəsinin sözlərinə görə, Moskvanın Rusiya, Azərbaycan və Ermənistanın baş nazir müavinlərinin həmsədrlik etdiyi ixtisaslaşmış üçtərəfli işçi qrup çərçivəsində nəqliyyat və iqtisadi kommunikasiyaların açılması üzrə təcrübəsi mövcuddur. “Biz sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyasında təcrübəmizi bölüşməyə hazırıq və bu sahədəki mütəxəssislərimizin postsovet məkanında ən yaxşılar sırasında olduğunu düşünürəm”, - deyə M.Zaxarova bildirib. O, həmçinin qeyd edib ki, Rusiyanın “unikal kartoqrafik materialı” var.

Qeyd edək ki, Moskvadan kommunikasiyaların açılmasına kömək təklifi əvvəllər də səsləndirilib. Ancaq öhdəliklərindən yayınmağa çalışan Ermənistanda belə təkliflər birmənalı qarşılanmır.

Mübariz ABDULLAYEV