Müəllimləri daha çətin imtahan gözləyir: Sayları azalacaq

Elm və Təhsil Nazirliyinin açıqlamasına görə, sertifikasiyanın birinci mərhələsində yalnız minimum biliklər yoxlanıb. 

Bu isə növbəti sertifikasiyalarda sualların daha çətin olacağı ilə bağlı gözləntiləri artırır. 

Bəzi ekspertlərin fikrincə, həmin proses müəllimlərin sayının azalması ilə nəticələnəcək. Məktəblərdə şagird- müəllim nisbətinə görə, 2013-2014-cü illərdə hər 8.5 şagirdə 1 müəllim düşdüyü halda, 2018-ci ildə bu göstərici 10.5 şagirdə yüksəlib. 

Ümumiyyətlə, sertifikasiyanın daha da çətinləşəcəyi prosesi müəllim-şagird nisbətinin dəyişməsinəmi hesablanıb? Digər tərəfdən, gələcəkdə daha çox müəllim sertifikatlaşdırmadan kəsilərsə, bunun səbəbi Elm və Təhsil Nazirliyinə tabe olan universitetlərin təhsilinin yetərsizliyi deyilmi? 

Məsələ ilə bağlı təhsil üzrə ekspert Kamran Əsədov “Cümhuriyət”-ə bildirib ki, sertifikasiyanın ilk mərhələsində yalnız minimum biliklərin yoxlanılması faktı mövcud müəllim hazırlığının real vəziyyətini üzə çıxaran diaqnostik mərhələdir: 

“Apardığım təhlil göstərir ki, Elm və Təhsil Nazirliyi bu mərhələni “seçici filtrləmə” deyil, sistemin ümumi durumunun xəritələnməsi kimi təqdim etməklə sonrakı sertifikasiyalarda tələblərin yüksələcəyinin anonsunu verdi. Bu yanaşma müəllim-şagird nisbətinin tənzimlənməsi və təhsilin keyfiyyətində struktur dəyişikliyə keçidin əsas alətinə çevrilir. 

Azərbaycanda 2024-cü ilin rəsmi statistikası göstərir ki, ümumi təhsildə müəllim-şagird nisbəti 1:10,8-dir, lakin bu göstərici bölgələr üzrə ciddi fərqlənir: Bakı və Abşeronda 1:17-yə qədər qalxır, kiçik rayonlarda 1:6-ya qədər enir. 

Bu asimmetriya tədrisin keyfiyyətinə bir qədər mane olur, çünki OECD ölkələrində orta nisbət 1:14 civarındadır və yaxşı nəticə göstərən sistemlər – Estoniya (1:12), Finlandiya (1:13) – balanslaşdırılmış bölgü ilə seçilir. Sertifikasiya isə bu balanslaşdırmanın hüquqi-mexaniki vasitəsinə çevrilir. 

Apardığım araşdırmalar onu da göstərir ki, “minimum biliklər” mərhələsində yüksək nəticə gözlənilməməsi imtahanın şərtindən deyil, əvvəlki illərdə müəllim hazırlığının real keyfiyyətindən qaynaqlanır. “Təhsil haqqında Qanun”un 26-cı maddəsi müəllimin peşə hazırlığını dövlət standartlarına uyğun olmalı olduğunu qeyd etsə də, universitetlərin pedaqoji kadr hazırlığında bu standartların tətbiqi uzun illər formal xarakter daşıdı. 

Bunun nəticəsi kimi 2023–2024 sertifikasiyalarının nəticələrində 30–35%-lik zəif performans qeydə alındı. 2024-cü ilin monitorinq hesabatlarında göstərilir ki, pedaqoji ixtisas məzunlarının yalnız 41%-i öz ixtisası üzrə işə başlayır, bu isə universitetlərin real məktəb tələblərinə uyğun kadr hazırlamadığını sübut edir. 

Dünya təcrübəsi ilə müqayisə ediləndə bu göstərici ciddi fərq yaradır: Estoniyada bu rəqəm 72%, Sinqapurda 93%, Cənubi Koreyada 89% təşkil edir. Bu ölkələrdə müəllim hazırlığı universitet-dövlət-məktəb üçbucağı üzrə inteqrativ modellə qurulur, Azərbaycanda isə pedaqoji fakültələrin nəzəri yüklü, praktikadan uzaq olması sertifikasiyanın sərtləşməsi zamanı daha çox müəllimin çətinlik yaşamasına gətirib çıxarır”. 

Ekspertin sözlərinə görə, Elm və Təhsil Nazirliyinin sertifikasiyanı mərhələli sərtləşdirməsi düzgün strategiyanın göstəricisidir, çünki sistemin keyfiyyətini artırmaq üçün əvvəlcə mövcud vəziyyətin real ölçülməsi, sonra standartların tədricən yüksəldilməsi tələb olunur: 

“Nazirliyin bu addımı müəllim-şagird nisbətində daha optimal bölgü yaradır, çünki artıq yalnız bilik-bacarığı təsdiqlənən kadrların təhsildə qalması resursların daha səmərəli idarə edilməsinə şərait yaradır. Bu, xüsusilə azşagirdli rayonlarda şişirdilmiş ştatların normallaşdırılması üçün vacibdir. Bütün bunlar uzun müddətdə məktəbdaxili keyfiyyətin yüksəlməsinə gətirib çıxarır, çünki beynəlxalq təcrübə göstərir ki, güclü müəllim kadr sistemi olmadan heç bir islahat nəticə vermir. 

OECD 2022 hesabatına görə, PISA-da yüksək nəticə göstərən ölkələrin hamısında müəllim keyfiyyətini gücləndirən sərt akkreditasiya mexanizmləri mövcuddur. Hesab edirəm ki, əgər növbəti sertifikasiyalarda müəllimlərin daha böyük hissəsi kəsilərsə, bunun səbəbini yalnız imtahanın çətinliyində deyil, uzunmüddətli ali təhsil hazırlığının keyfiyyətində axtarmaq lazım olacaq. 

Universitetlərin Elm və Təhsil Nazirliyinə tabe olması bu məsuliyyəti daha da artırır, eyni qurum həm kadr hazırlayır, həm də həmin kadrları imtahanla qiymətləndirir. Əgər qiymətləndirmə nəticələri sistematik şəkildə aşağıdırsa, bu, ali təhsilin proqramlarının yenilənməsi, praktik komponentin artırılması, müəllimlik peşəsinə qəbul tələblərinin sərtləşdirilməsi və universitet-məktəb əməkdaşlığının gücləndirilməsi zərurətini göstərir. 

Dünya təcrübəsində müəllim hazırlığı kəskin filtr üzərində qurulur: Finlandiyada müəllimliyə qəbulda rəqabət 10:1-dir, Sinqapurda isə tələbələrin yalnız 20%-i müəllimlik proqramına qəbul olunur. Azərbaycanda isə son 10 ildə pedaqoji ixtisaslara qəbul planının 80–90%-i birbaşa və problemsiz dolub, bu isə keyfiyyətə təsir edib”. 

Ekspertin fikrincə, sertifikasiyanın mərhələli sərtləşməsi həm mühüm, həm də düzgün siyasi qərardır və Elm və Təhsil Nazirliyinin keyfiyyət yönümlü idarəetməyə keçidi kimi dəyərləndirilməlidir: 

“Bu proses müəllim-şagird nisbətini normallaşdıracaq, resurs bölgüsünü daha səmərəli edəcək, məktəbdaxili peşəkarlıq mühitini gücləndirəcək və uzunmüddətli perspektivdə PISA kimi qiymətləndirmələrdə nəticələrin yüksəlməsinə təsir göstərəcək. Amma paralel olaraq ali təhsil sistemi təcili yenidən qurulmasa, sertifikasiya sadəcə “seçici mexanizm” kimi qalacaq. 

Dəyişikliklərin təsirli olması üçün universitetlərin kurikulumları yenilənməli, praktik tədris genişləndirilməli, müəllimlik peşəsinə qəbul tələbləri artırılmalı və məktəb-universitet əməkdaşlığı daha güclü model üzərində qurulmalıdır. Bu iki istiqamət bir-birini tamamlayanda Azərbaycan təhsil sistemi real keyfiyyət sıçrayışı əldə edə bilər”. 

Nigar Abdullayeva
"Cebheinfo.az"
 

Açar sözlər: Müəllimlər imtahan Kamran Əsədov

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin