Multidisiplinar yanaşma: Birinci Türkoloji Qurultaydan 100 il sonra dilçilik modeli

Bakı, 25 fevral, AZƏRTAC

Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi ilə əlaqədar silsilə materiallar davam etdirilir. AZƏRTAC AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun mütəxəssisi Nərminə Salmanlının “Multidisiplinar yanaşma: Birinci Türkoloji Qurultaydan 100 il sonra dilçilik modeli” adlı məqaləsini təqdim edir.

Multidisiplinar yanaşmanın türkoloji dilçilikdə tətbiqi dilin tarixi inkişaf mərhələlərinin də yeni rakursdan qiymətləndirilməsinə imkan verir. Tarixi dilçilik ənənəvi olaraq dil faktlarının xronoloji ardıcıllıqla təsvirinə əsaslansa da, müasir yanaşmalar bu prosesi sosial və mədəni kontekstlə birgə araşdırmağı zəruri edir. Türk dillərinin formalaşma və inkişaf mərhələləri yalnız dildaxili dəyişmələrlə deyil, eyni zamanda, tarixi hadisələr, miqrasiya prosesləri, siyasi faktorlar və mədəni qarşılıqlı təsirlər fonunda baş verib. Bu amillərin nəzərə alınması dil tarixinə daha obyektiv və sistemli yanaşma formalaşdırır.

Müasir türkoloji tədqiqatlarda korpus linqvistikası da mühüm yer tutur. Korpusəsaslı araşdırmalar böyükhəcmli dil materiallarının statistik və funksional təhlilinə şərait yaradır. Bu metod türk dillərində leksik tezliklərin, qrammatik modellərin və diskurs xüsusiyyətlərinin empirik əsaslarla öyrənilməsinə imkan verir. Xüsusilə rəqəmsal mətn bazalarının yaradılması türk dillərinin müasir istifadəsinin sistemli şəkildə təhlilini mümkün edir.

Bununla yanaşı, mədəniyyətlərarası kommunikasiya sahəsində aparılan tədqiqatlar türk dillərinin beynəlxalq mühitdə funksional rolunu ön plana çıxarır. Qloballaşma şəraitində dillərarası əlaqələrin intensivləşməsi dil kontaktları, kod dəyişməsi və çoxdillilik problemlərinin aktuallaşmasına səbəb olub. Multidisiplinar yanaşma bu proseslərin yalnız linqvistik deyil, həm də sosial və psixoloji aspektlərini araşdırmağa imkan verir. Dilçilik elminin tədqiqat obyektinin bu qədər geniş olması onu yalnız dilin daxili quruluşunu araşdıran bir sahə kimi deyil, həm də insan fəaliyyətinin müxtəlif istiqamətləri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan bir elm sahəsi kimi təqdim edir. Bu gün dilçilik yalnız linqvistik kateqoriyalar və qaydaların öyrənilməsi ilə kifayətlənmir, həm də dilin sosial, mədəni, psixoloji və texnoloji mühitdə necə dəyişdiyini və inkişaf etdiyini tədqiq edir.

Nəticədə dilin ünsiyyət vasitəsi olmaqla yanaşı, identiklik göstəricisi kimi funksiyası da daha aydın şəkildə üzə çıxır.

Eyni zamanda hüquqi dilçilik və ekodilçilik kimi yeni istiqamətlər də multidisiplinar modelin genişlənməsini göstərir. Hüquqi dilçilik hüquqi mətnlərin dil xüsusiyyətlərini, terminoloji dəqiqliyi və normativ dilin formalaşmasını araşdıraraq dil və hüquq münasibətlərini elmi əsaslarla təhlil edir. Ekodilçilik isə dilin ekoloji düşüncə və təbiətə münasibətlə bağlı semantik və mədəni aspektlərini öyrənir. Bu sahələr dilin insan həyatındakı rolunun nə qədər çoxşaxəli olduğunu bir daha təsdiqləyir.

Beləliklə, müasir türkoloji dilçilik multidisiplinar yanaşma əsasında yalnız dilin strukturunu deyil, onun funksional, sosial və texnoloji aspektlərini də əhatə edən kompleks bir tədqiqat sahəsinə çevrilib. Birinci Türkoloji Qurultayda əsası qoyulmuş elmi ənənə bu gün yeni metodoloji yanaşmalarla zənginləşərək türkoloji araşdırmaların inkişafında mühüm rol oynayır.