Münasibətlər niyə mənfəət üzərində qurulur?

Müasir dövrdə insan münasibətlərinin səmimiliyi və qarşılıqlı fayda prinsipi üzərində qurulması tez-tez müzakirə olunur.

Bəzi insanlar başqalarına onların şəxsiyyətinə, hisslərinə və mənəvi keyfiyyətlərinə görə deyil, verə biləcəyi faydaya əsasən yaxınlaşırlar. 

“Cebheinfo.az”ın araşdırmasına görə, bu fayda maddi dəstək, emosional rahatlıq, sosial status, nüfuz, əlaqələr və ya şəxsi ehtiyacların qarşılanması formasında özünü göstərə bilər. Belə münasibətlərdə qarşı tərəf çox vaxt insan kimi deyil, müəyyən ehtiyacları ödəyən vasitə kimi qəbul olunur. 
Fayda davam etdiyi müddətdə diqqət, maraq və yaxınlıq qorunur. Lakin gözləntilər qarşılanmadıqda münasibətdə dəyişiklik baş verir: zənglər və yazışmalar azalır, soyuqluq yaranır, görüşlər təxirə salınır, bəzən isə insan açıq şəkildə dəyərsizləşdirilir. 

Bu vəziyyət qarşı tərəfdə istifadə edildiyi, yalnız ehtiyac duyulduğu zaman xatırlandığı və şəxsi keyfiyyətlərinin nəzərə alınmadığı hissini yaradır. Münasibətlərdə qarşılıqlı fayda normaldırmı? Psixoloqların fikrincə, hər bir münasibətdə müəyyən qarşılıqlılığın olması təbiidir. İnsanlar dostluqdan, ailə münasibətlərindən və əməkdaşlıqdan emosional dəstək, etibar, təhlükəsizlik və qarşılıqlı yardım gözləyə bilərlər. Problem faydanın mövcudluğunda deyil, münasibətin yalnız fayda üzərində qurulmasındadır.

Sağlam münasibətdə tərəflər bir-birinin ehtiyaclarını nəzərə alır, lakin insanın dəyərini yalnız onun verdiyi fayda ilə ölçmürlər. Belə münasibətlərdə qarşılıqlılıq məcburiyyət deyil, könüllü paylaşım formasında olur. Bir tərəf çətin vəziyyətə düşdükdə digər tərəfin münasibəti tamamilə dəyişmirsə, bu, münasibətdə emosional bağın və hörmətin olduğunu göstərir. Mənfəət yönümlü münasibətlərdə isə insanın dəyəri onun kimliyindən çox, nə verə bilməsi ilə müəyyənləşdirilir. Bu zaman münasibət bərabər tərəfdaşlıqdan çıxaraq gizli mübadilə formasına çevrilir:

“Sən mənə nə verə bilərsən, mən də sənə nə qədər yaxın olum?” yanaşması ön plana keçir. İnsanlar niyə başqalarını vasitə kimi görürlər? Bu davranışın bir neçə psixoloji və sosial səbəbi ola bilər. İlk növbədə, eqoizm və empatiya çatışmazlığı mühüm rol oynayır. Empatiya qabiliyyəti zəif olan insanlar qarşı tərəfin hisslərini, ehtiyaclarını və yaşadığı məyusluğu kifayət qədər nəzərə almaya bilərlər.

Onlar üçün əsas məsələ öz rahatlığı və maraqlarının təmin olunmasıdır. Digər səbəb uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə formalaşan münasibət modelləridir. Əgər insan böyüdüyü mühitdə sevgini və diqqəti yalnız uğur, itaət, yüksək nəticə və ya faydalı olmaq müqabilində əldə edibsə, sonradan münasibətləri də şərti şəkildə qurmağa meylli ola bilər.

Belə insan üçün sevgi və yaxınlıq qarşılıqsız emosional bağ deyil, müəyyən davranışların müqabilində verilən “mükafat” kimi qəbul edilir. Bəzi hallarda isə bu davranış güvənsizlikdən qaynaqlanır. İnsan özünü dəyərli hiss etmək üçün başqalarının imkanlarından, əlaqələrindən və ya sosial statusundan istifadə etməyə çalışır. Qarşı tərəfin ona verdiyi fayda azaldıqda, özünü də təhlükədə hiss edir və münasibəti qorumaq əvəzinə həmin şəxsi dəyərsizləşdirməyə başlayır. 

Fayda bitdikdə münasibət niyə dəyişir? 

Münasibətin əsasını yalnız şəxsi maraq təşkil edirsə, həmin maraq aradan qalxdıqda əlaqənin davam etməsi üçün motivasiya da azalır. Bu zaman bəzi insanlar münasibəti sakit şəkildə bitirir, digərləri isə qarşı tərəfi günahlandırır və alçaldır. Alçaltma və dəyərsizləşdirmə çox vaxt psixoloji müdafiə mexanizmi kimi ortaya çıxır. İnsan qarşı tərəfdən fayda görmədiyini qəbul etmək əvəzinə onu “dəyərsiz”, “lazımsız” və ya “əhəmiyyətsiz” elan etməklə öz davranışına haqq qazandırmağa çalışır.

Beləliklə, münasibətin bitməsində məsuliyyəti öz üzərinə götürməkdən yayınır. Bəzən bu davranış nəzarəti qorumaq məqsədi daşıyır. Qarşı tərəf artıq əvvəlki kimi əlçatan olmadıqda və ya sərhəd qoyduqda, manipulyativ insan onu günahlandıraraq yenidən təsir altına salmağa çalışa bilər. “Sən dəyişmisən”, “özünü böyük görürsən”, “heç kimə lazım deyilsən” kimi ifadələr bu cür psixoloji təzyiqin nümunələri ola bilər. 

Aişə 
“Cebheinfo.az”

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin