Narkomaniya və alkoqol asılılığının cəmiyyətdə yayılmasının səbəbləri ARAŞDIRMA

Asılılıq probleminin kütləvi olmasına təsir edən əsas amillərdən biri cəmiyyətin sosial strukturu və iqtisadi qeyri-bərabərliyidir. İnsanlar yoxsulluq, işsizlik və gələcəyin qeyri-müəyyənliyi ilə üzləşdikdə, narkotiklərdən və alkoqoldan “bir qaçış yolu” kimi istifadə edə bilərlər. Azərbaycanda da iqtisadi çətinliklər gəncləri psixososial stresslərə aparır, bu zaman alkoqol və narkotiklər “mürəbbə” roluna çevrilə bilər.

Bu vəziyyətin dərinləşməsində sosial təcrid və ailədaxili problemlər də rol oynayır. Məsələn, problemi olan ailələrdə valideyn nəzarətinin zəifliyi, ailə münasibətlərinin qeyri-sabitliyi gəncləri riskə atır. Eyni zamanda, kriminal qrupa qoşulma riski olan gənclər üçün narkotik asılılığı həm bir sosial status, həm də “görünməz” bir sığınacaq ola bilər.

Mədəniyyət, gənclik və qəbul mexanizmləri

Mədəni faktorlar da asılılıq probleminin yayılmasında mühüm rol oynayır. Alkoqol mədəniyyəti bir çox cəmiyyətdə çox geniş yayılıb — toylarda, qonaqlıqlarda, sosial yığıncaqlarda içki qəbul etmək “normal” davranış kimi qəbul edilir və bu, gənclərin bu vərdişləri erkən yaşlarda mənimsəməsinə gətirib çıxara bilər.

Bununla yanaşı, sosial normalar və qrup təzyiqləri alkoqol və narkotik istifadəsini “meqaforik moda”ya çevirə bilər. Gənclər arasında “həyata açılan qapı”, “özünü ifadə etmə” və ya “sosial olmaq” kimi ideyalar, riskli maddələrin istifadəsinə motivasiya verir. Bu mədəni meyllər bəzən ailə və təhsil sistemləri tərəfindən effektiv şəkildə qarşılanmır, nəzarət və maarifləndirmə kifayət etməyə bilər.

Zehni sağlamlıq və psixoloji nüanslar

Psixoloji problemlər alkoqol və narkotik asılılığının arxasında duran əsas səbəblərdəndir. Depressiya, təşviş, travmatik təcrübələr, uşaqlıqda yaşanmış zorakılıq və emosional boşluq kimi hallar insanı maddələrə yönləndirə bilər. Asılılıq bir növ özünü müalicə etmə mexanizmidir: insanlar ağrılarını, narahatlıqlarını və psixoloji boşluqlarını uyuşdurmaq üçün kimyəvi “möhkəmləndiricilər”dən istifadə edirlər.

Bundan əlavə, reabilitasiya və psixoterapiya resurslarına çıxış məhdud ola bilər. Sosial cəhətdən asılılıq problemi stiqma ilə müşayiət olunur — bir çox insanlar asılı olduqlarını etiraf etməkdən qorxur, yardım almağa cəsarət etmirlər. Bu da asılılığın dərinləşməsini və davamlı problemin formalaşmasını təşviq edir.

Gənclərin yoluxma təhlükəsi və erken başlanğıc

Araşdırmalar göstərir ki, narkotik istifadəsi daha çox gənc yaşda başlayır. Azərbaycanda da bu tendensiya müşahidə olunur. Məsələn, rəsmi statistikaya görə, asılılıq problemi ilə qeydiyyata alınan gənclərin sayı artmaqdadır.

Gənclərin yoluxma təhlükəsi bir çox faktorla əlaqəlidir: “sınaq mərhələsi” (experimentasiya), sosial təzyiq, təhsil sisteminin gərginliyi, gələcək narahatlığı və psixoloji qeyri-sabitlikləri. Asılılıq bəzən “dost çevrəsi”nə qoşulmaq, bir qrupda qəbul görmək və ya sadəcə maraqla başlayan bir davranışdan irəli gəlir.

Dövlətin rolunun limitləri və nəzarət problemləri

Dövlətin narkotik və alkoqol siyasəti asılılıq probleminin yayılmasında bir müdafiə mexanizmdir. Azərbaycanda narkotik istifadəçilərin sayı artmaqdadır — 2024-cü ildə narkomaniya diaqnozu ilə 4 967 nəfər qeydiyyata düşüb, bu isə 2023-cü illə müqayisədə xeyli yüksəkdir.

Reabilitasiya sistemi, profilaktika proqramları, təhsildə asılılığa qarşı maarifləndirmə tədbirləri tam yetərli deyil. Bəzi mütəxəssislər qeyd edirlər ki, gənclərin psixoloji müdafiəsini gücləndirən strategiyalar, erkən müdaxilə proqramları və ictimai dəstək şəbəkələri daha effektiv şəkildə inkişaf etdirilməlidir.

Asılılıq problemi bəzən sosial məsuliyyətsizlik və normalizasiya ilə daha da güclənir. İçki istehlakının vacib bir sosial simvola çevrilməsi, “bizim mədəniyyətimizdə içki var”, “hər kəs içir” kimi düşüncələr asılılığı gözardı etməyə və “qəbul edilən” bir davranış kimi görməyə imkan yaradır. Bu, xüsusilə gənclərin alkoqol istifadəsini motivasiya edə bilər.

Eyni zamanda, sosial media və mədəni təsirlər asılılıq meyllərini gücləndirə bilər. İnternetdə alkoqol və narkotik istifadə edənlərin “şən” görüntüləri, "fun" və "azadlıq" kimi ideyalarla müşayiət olunur. Bu cür təsvirlər gənclərdə xəyalpərəstlik və təqlid meyllərini artıraraq riskli davranışları yayılması üçün zəmin yaradır.

Sağlamlıq sisteminin boşluqları və reabilitasiya problemləri

Maddə asılılığının effektiv müalicəsi üçün sağlamlıq sistemində reabilitasiya infrastrukturu çox vacibdir. Lakin bir çox yerlərdə reabilitasiya mərkəzləri kifayət qədər deyil, ya da onların keyfiyyəti dəyişir. Həmçinin, müalicə xərcləri və sosial stiqma insanların müalicəyə müraciət etməsini çətinləşdirir.

Psixoterapiya və psixososial müdaxilələr hələ geniş yayılan deyil. Bu da o deməkdir ki, bir çox asılı insanlar uzun müddət yardım almadan qalaraq, vəziyyətləri dərinləşir və təkrar istifadəyə meyil artır. İqtisadi və sosial böhran mexanizmləri nələrdir?

İqtisadi qeyri-sabitlik, işsizlik, gələcək narahatlığı və sosial qeyri-bərabərliklər asılılıq probleminin genişlənməsində əsas rol oynayır. İnsanlar maddələrdən “rahatlama”, “qaçış” və ya “vaxt keçirmək” üçün istifadə edə bilər, xüsusilə iqtisadi çətinliklərin ortasında.

Bundan başqa, cəmiyyətin maddə istifadəsinə yanaşması da iqtisadi amillərlə bağlıdır. Alkoqollu içkilərin sosial hadisələrdə rol alması və narkotik mədəniyyətinin bir hissəsi kimi qavranılması müəyyən iqtisadi maraqları gücləndirə bilər (qanunsuz bazarlar, qeyri-leqal ticarət və s.), bu da asılılığı sistemli bir problem kimi saxlaya bilər.

Gender və yaş faktorlarının təsiri

Asılılıqda gender rolu da vacibdir. Ombudsmanın məlumatına görə, Azərbaycanda narkotik istifadəçilərinin sayı artdığı halda, qadın istifadəçilərin sayı da daha görünən olur.

Gənclik — xüsusilə yeniyetməlik dövrü — yüksək risk dövrüdür. Bu yaşda insanlar kimlik axtarışı, sosial qruplara qoşulma istəyi və emosional nasazlıqlar səbəbindən asılılıq üçün daha həssas ola bilərlər. Bu, təkcə psixoloji yox, sosial bir məsələdir; gənclərin dost çevrəsi, təhsil sistemi və valideyn nəzarəti asılılığın yaranmasında müəyyən rola malikdir.

Narkomaniya və alkoqol asılılığı cəmiyyətdə sadəcə fərdi problem deyil — bu, dərin sosial, iqtisadi, mədəni və psixoloji amillərlə bağlı sistematik bir böhrandır. Asılılıq yalnız kimyəvi asılılıq deyil, eyni zamanda qaçış, boşluq və sosial təcridin bir formasıdır. Problemin köklərini anlamaq üçün cəmiyyətin bütün təbəqələrində — dövlət strukturlarından, maarifləndirməyə qədər — kompleks və davamlı tədbirlər görülməlidir.

Asılılıqla mübarizə yalnız müalicə ilə məhdudlaşmamalıdır; qarşısının alınması, erkən müdaxilə, gənclərə yönəlmiş psixoloji proqramlar, sosial dəstək şəbəkələrinin yaradılması və normativ dəyişikliklər vacibdir. Eyni zamanda, mədəni dəyişikliklərə — alkoqolun “qəbul olunan mədəni” bir vərdiş kimi təqdim edilməsindən uzaqlaşıb məsuliyyətli yanaşma formalaşdırmağa — ehtiyac var.

Media təsirləri və informasiya mühitinin rolunun dərinləşməsi

Müasir dövrdə media, xüsusilə sosial şəbəkələr, gənclər və yetkinlər üçün davranış modellərini formalaşdıran əsas qüvvələrdən biridir. İnternetdə yayılan kontentlərin çoxunda alkoqol və bəzi hallarda narkotik istifadəsi “əzəmət”, “əyləncə” və “azadlıq” kimi obrazlarla təqdim olunur. Bu təsvirlər gənclərdə yanlış yanaşmalar formalaşdırır: real həyatda ağır nəticələr doğuran maddələr, virtual mədəniyyətdə cazibədar bir element kimi görünür.

Media eyni zamanda asılılıqla bağlı stereotiplər də yaradır. Asılı insanların “zəif”, “nəzarətsiz”, “öz günahkarı” kimi damğalanması onların yardım axtarmasını çətinləşdirir. Digər tərəfdən, bəzi musiqi janrları və pop mədəniyyət nümunələri narkotik istifadəsini “yaradıcılıq”, “ilham” və “özünü ifadə” ilə əlaqələndirir. Bu da xüsusilə yeniyetmələr üçün cazibə mənbəyinə çevrilir.