NATO nun yeni güc mərkəzi formalaşır...

Ankara sammitinə sözardı

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə sammitlərin əksəriyyəti əvvəlcədən hazırlanmış siyasi qərarların ictimaiyyətə təqdim olunması funksiyasını daşıyır. Ankara NATO Sammiti isə bu baxımdan fərqlənir. Burada əsas məsələ qəbul olunan sənədlər deyil, beynəlxalq güc balansında yaranan yeni siyasi reallığın nümayiş etdirilməsiydi. Sammit göstərdi ki, NATO daxilində qüvvələr nisbəti tədricən dəyişir və Alyansın gələcək təhlükəsizlik strategiyasında Türkiyənin rolu əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli artıb.

Son on ildə Türkiyə haqqında Qərbdə fərqli yanaşmalar mövcud idi. Ankara bəzən NATO daxilində “çətin tərəfdaş” kimi qiymətləndirilir, S-400 zenit-raket komplekslərinin alınması və F-35 proqramı ətrafında yaranmış fikir ayrılıqları münasibətlərin ən gərgin mərhələlərindən biri sayılırdı. Lakin beynəlxalq siyasətdə dəyişməyən bir qanun var: geosiyasi reallıq siyasi emosiyalardan daha güclüdür. Bu gün ABŞ da, Avropa da anlayır ki, Türkiyəsiz NATO-nun cənub cinahının təhlükəsizliyi, Qara dəniz hövzəsinin nəzarətdə saxlanması, Yaxın Şərqdə sabitliyin təmin edilməsi, Cənubi Qafqazda strateji balansın qorunması mümkün deyil.

Türkiyə təkcə coğrafi mövqeyinə görə yox, hərbi potensialına görə də Alyansın əsas dayaqlarından biridir. ABŞ-dan sonra NATO-nun ən böyük silahlı qüvvələrindən birinə malik olan Türkiyə yüz minlərlə şəxsi heyətə, geniş quru qoşunlarına, müasir dəniz qüvvələrinə və sürətlə inkişaf edən hərbi hava imkanlarına sahibdir. Son illər milli müdafiə sənayesinə qoyulan investisiyalar sayəsində Ankara pilotsuz uçuş aparatları, zərbə sistemləri, raket texnologiyaları, hərbi gəmiqayırma və milli döyüş təyyarəsi proqramları üzrə ciddi irəliləyiş əldə edib. Bu dəyişiklik Türkiyəni silah alan dövlətdən müasir hərbi texnologiyalar istehsal və ixrac edən strateji gücə çevirib.

Məhz buna görə Ankara bu gün NATO üçün alternativi olmayan tərəfdaşdır.

ABŞ administrasiyaları dəyişsə də, Vaşinqtonun əsas geosiyasi maraqları dəyişmir. Amerika üçün Qara dəniz, Şərqi Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz vahid təhlükəsizlik məkanı kimi qiymətləndirilir. Bu təhlükəsizlik məkanında isə Türkiyə mərkəzi mövqedə dayanır. Son dövrlər Vaşinqtonla Ankara arasında siyasi dialoqun intensivləşməsi, müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində aparılan danışıqlar və NATO daxilində koordinasiyanın gücləndirilməsi göstərir ki, tərəflər fikir ayrılıqlarını tam aradan qaldırmasalar da, strateji əməkdaşlığı dərinləşdirmək üçün qarşılıqlı maraq prinsipinə söykənirlər.

F-35 proqramı ətrafında yaranmış fikir ayrılıqları uzun müddət ikitərəfli münasibətlərdə əsas mübahisə mövzularından biri olub. Hazırda da bu məsələ tam həll edilməyib. Bununla belə, müdafiə əməkdaşlığının genişlənməsi və qarşılıqlı etimadın artması gələcəkdə bu istiqamətdə yeni siyasi qərarların qəbul edilməsinə zəmin yarada bilər. Bu, mövcud geosiyasi şəraitdə istisna edilməsi mümkün olmayan ssenarilərdən biridir.

Türkiyənin güclənməsi Avropada da diqqətlə izlənir. Bunun səbəbi qorxu deyil, strateji reallığın dəyişməsidir. Ankara artıq Avropanın təhlükəsizlik hesablamalarında nəzərə alınmalı əsas aktorlardan biridir. Xüsusilə enerji marşrutları, miqrasiya axınlarının idarə olunması, Qara dəniz təhlükəsizliyi və müdafiə sənayesində qazandığı uğurlar Türkiyənin qərarlarının Avropa paytaxtlarında daha ciddi qiymətləndirilməsinə səbəb olur. Bu vəziyyət Ankara ilə əməkdaşlığı zəruri edir, eyni zamanda onun təsir imkanlarını da artırır.

Bu geosiyasi mənzərədə Azərbaycanın rolu ayrıca qeyd edilməlidir. Azərbaycan son illər yalnız enerji ixrac edən ölkə kimi yox, Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən strateji nəqliyyat və logistika qovşağı kimi çıxış edir. Cənub Qaz Dəhlizi, Orta Dəhliz, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və Xəzər hövzəsində həyata keçirilən layihələr Bakının regional çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Türkiyə ilə imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi iki ölkənin münasibətlərini keyfiyyətcə yeni müttəfiqlik mərhələsinə yüksəldib və bu tərəfdaşlıq artıq regional təhlükəsizlik sisteminin əsas sütunlarından biri kimi qəbul olunur.

ABŞ üçün də Azərbaycanın əhəmiyyəti enerji resursları ilə məhdudlaşmır. Cənubi Qafqazda sabitliyin qorunması, Avropanın enerji təhlükəsizliyi, Orta Dəhlizin inkişafı və Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından Bakı mühüm tərəfdaş olaraq qalır. Bu baxımdan ABŞ-Türkiyə-Azərbaycan arasında əməkdaşlığın dərinləşməsi yalnız üç ölkənin maraqlarına deyil, daha geniş regional sabitliyə gətirə bilər. Bunun üçün qarşılıqlı etimadın qorunması, iqtisadi və təhlükəsizlik layihələrinin davam etdirilməsi əsas şərtlərdən biridir.

Ankara Sammitinin ən mühüm siyasi nəticəsi ondan ibarətdir ki, NATO daxilində artıq yalnız hərbi imkanların yox, geosiyasi etibarlılığın da dəyəri artıb. Türkiyə öz etibarını həm coğrafiyası, həm hərbi gücü, həm də müdafiə sənayesinin inkişafı ilə nümayiş etdirir. Azərbaycan isə etibarlı tərəfdaş, enerji təhlükəsizliyinin təminatçısı və Avrasiya məkanında strateji bağlantı dövləti kimi öz mövqeyini möhkəmləndirir.

Bugünkü reallıq göstərir ki, XXI əsrin təhlükəsizlik arxitekturasında güc yalnız silahların sayı ilə ölçülmür. Güc etibarlı müttəfiqliklər qurmaq, strateji layihələr həyata keçirmək və dəyişən geosiyasi şəraitə çevik uyğunlaşmaq bacarığı ilə müəyyən edilir. Ankara Sammiti məhz bu reallığı bir daha təsdiqlədi: gələcəyin təhlükəsizlik sistemi təkcə hərbi ittifaqlar üzərində yox, qarşılıqlı etimada əsaslanan strateji tərəfdaşlıqlar üzərində qurulacaq. ABŞ, Türkiyə və Azərbaycanın bu prosesdə oynaya biləcəyi rol isə qarşıdakı illərdə regional siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalacaq.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert