Nə vaxt evlənəcəksən? Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti nəzdində Pedaqoji Kollecinin müəllimi, sənətşünas Emil Ağayevdir. Müsahibimizlə məşhur rəssam Pol Qogenin "Nə vaxt evlənəcəksən?" əsərindən danışmışıq.

Dünya təsviri sənətinin görkəmli nümayəndələrindən biri fransız postimpressionist rəssam, heykəltaraş Pol Qogen (1848-1903) 7 iyun 1848-ci ildə Fransanın paytaxtı Parisdə anadan olub. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini Peruda keçirməsi onun ekzotik mədəniyyətlərə olan marağının formalaşmasına müəyyən təsir göstərib. Gənclik illərində dənizçi və birja makleri kimi fəaliyyət göstərsə də, sonradan bütün həyatını təsviri sənətə həsr edib. 1891-ci ildə Fransanı tərk edərək Taiti adasına köçüb, burada Polineziya təbiətindən, xalqının həyatından və qədim mədəniyyətindən ilham alan çoxsaylı əsərlər yaradıb. Onun yaradıcılığında insan, təbiət, mifologiya və mənəviyyat mövzuları xüsusi yer tutur. Rəssamın məşhur əsərləri sırasında "Biz haradan gəlmişik? Biz kimik? Hara gedirik?", "Sarı Məsih", "Ruhların gözətçisi", "Meyvəli qadın", "Gözəl torpaq", "Dəniz kənarında" və "Heç vaxt daha" kimi tablolar mühüm yer tutur. O, Avropa akademik rəngkarlığının qaydalarından uzaqlaşaraq dekorativ kompozisiyalar, sadələşdirilmiş formalar və parlaq lokal rənglərdən istifadə etməklə XX əsr modernist incəsənətinin formalaşmasına güclü təsir göstərib.

- "Nə vaxt evlənəcəksən" əsərinin yaranma tarixçəsi haqqında hansı məqamlar məlumdur?

- Bu tablo rəssamın ən kamil əsərlərindən hesab olunur. Əsər yalnız estetik xüsusiyyətləri ilə deyil, həm də XIX əsrin sonlarında cəmiyyətdə baş verən sosial-mədəni dəyişiklikləri, yerli əhalinin həyat tərzini və Avropa müstəmləkəçiliyinin təsirlərini əks etdirməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. XIX əsrin sonlarında Pol Qogen Avropa incəsənət mühitindən və şəhər həyatının monotonluğundan dərin narazılıq hiss edirdi. O hesab edirdi ki, sənaye inqilabı, kapitalist münasibətlərinin inkişafı və texnoloji tərəqqi insanı təbiətdən uzaqlaşdırıb, incəsənəti isə süni akademik qaydaların təsiri altına salıb. Rəssamın fikrincə, əsl sənət insanın ilkin hisslərini, təbiətlə və mənəvi dünya ilə əlaqəsini ifadə etməli idi. Bu ideyalar onu Avropa sivilizasiyasından uzaq, daha sadə həyat tərzinə malik bölgələrə üz tutmağa sövq etdi.

1891-ci ilin aprel ayında Qogen Fransanı tərk edərək Fransa müstəmləkəsi olan Taiti adasına yola düşdü. Səfərin əsas məqsədi həm yeni yaradıcılıq mühiti tapmaq, həm də Avropa mədəniyyətinin təsirindən uzaq, qədim Polineziya həyatını öyrənmək idi. Rəssam hesab edirdi ki, Taiti insanın təbiətlə harmoniyada yaşadığı, qədim adət-ənənələrin qorunub saxlandığı ideal məkan olacaq. Lakin adaya çatdıqdan sonra onun gözləntilərinin tam reallaşmadığı məlum oldu. XIX əsrin sonlarında Taiti artıq uzun müddət Fransa müstəmləkəsi idi. Yerli əhalinin həyatına Avropa idarəetmə sistemi, xristian missionerləri və Qərb mədəniyyəti ciddi təsir göstərmişdi. Ənənəvi dini inancların və milli adətlərin bir hissəsi zəifləsə də, Qogen yerli xalqın gündəlik həyatında qədim mədəniyyətin izlərini müşahidə edə bildi.

"Nə vaxt evlənəcəksən?" əsəri 1892-ci ildə Papeete yaxınlığındakı Mataiea kəndində yaradılıb. Rəsmdə iki gənc taitili qadın təsvir olunur. Ön planda əyləşən qadın ənənəvi pareo geyimindədir və sakit, düşüncəli baxışlarla tamaşaçıya nəzər salır. Arxa planda dayanan qadın isə qolları və əl hərəkəti ilə yerli mədəniyyətdə müəyyən simvolik məna daşıyan jest nümayiş etdirir. Onun geyimində Avropa təsiri açıq hiss olunur. Bu iki qadın obrazı vasitəsilə Qogen Taiti cəmiyyətində ənənə ilə müasirlik, yerli mədəniyyətlə Qərb təsirləri arasında yaranmış ziddiyyətləri ifadə edir.

Əsərin adı Taiti dilində "Nafea Faa Ipoipo?" şəklində yazılıb və Azərbaycan dilinə "Nə vaxt evlənəcəksən?" kimi tərcümə olunur. Bu ifadə Polineziya cəmiyyətində ailə qurmaq yaşına çatmış gənc qadınlara ünvanlanan ənənəvi suallardan biridir. Rəssam ad seçimi ilə əsərin yalnız məişət səhnəsini deyil, həm də qadının cəmiyyətdəki mövqeyini, ailə dəyərlərini və milli adətləri vurğulayır.

Qogen əsəri 1893-cü ildə Fransaya qayıdarkən özü ilə Parisə aparır və sərgidə nümayiş etdirir. Əsər uzun müddət geniş maraq doğurmasa da, XX əsrin əvvəllərində postimpressionizmə marağın artması ilə Qogen yaradıcılığı yenidən qiymətləndirilir və onun Taiti dövrü dünya incəsənətinin ən mühüm mərhələlərindən biri hesab edilir.

- Tablo hazırda harada qorunur?

- Rəsm sonrakı illərdə müxtəlif şəxsi kolleksiyalarda saxlanılıb. 2015-ci ildə əsərin təxminən 300 milyon ABŞ dollarına satıldığı barədə məlumatlar yayıldı və o, uzun müddət dünyanın ən yüksək qiymətə satılmış rəsm əsərlərindən biri kimi tanındı. Hazırda əsər Qətərin kral ailəsinə məxsus şəxsi kolleksiyada olduğu qəbul edilir.

- Əsərin kompozisiya həlli necədir?

- Pol Qogenin "Nə vaxt evlənəcəksən?" əsərinin kompozisiyası rəssamın postimpressionizm və sintetizm üslubunun səciyyəvi xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən yüksək bədii həllə malikdir. Əsər ilk baxışdan sadə məişət səhnəsi təsiri bağışlasa da, kompozisiyanın quruluşu, fiqurların məkan daxilində yerləşdirilməsi, baxış istiqamətləri, rəng münasibətləri və simvolik elementlərin qarşılıqlı əlaqəsi dərin məna yükü daşıyır.

Əsərin kompozisiya mərkəzini ön planda əyləşmiş gənc taitili qadın təşkil edir. O, tamaşaçıya yaxın məsafədə təsvir olunub, sakit və təmkinli duruşu ilə kompozisiyanın əsas ağırlıq nöqtəsinə çevrilib. Fiqurun frontal vəziyyətə yaxın yerləşdirilməsi, başın yüngül çevrilməsi və baxışların birbaşa tamaşaçıya yönəldilməsi obrazla emosional əlaqə yaradır. Qadının sakit üz ifadəsi, təbii oturuş vəziyyəti və əllərinin rahat yerləşməsi daxili harmoniya və düşüncəlilik hissini ifadə edir. Rəssam fiquru monumental şəkildə təqdim etməklə onu yalnız portret obrazı kimi deyil, həm də Polineziya qadınının ümumiləşdirilmiş simvolu kimi təqdim edib.

Kompozisiyanın ikinci mühüm elementi arxa planda yerləşən qadın fiqurudur. O, ön plandakı obrazdan bir qədər aralı və nisbətən yüksək mövqedə təsvir olunub. Bu fiqurun sağ əlinin jesti, bədəninin istiqaməti və baxışlarının yönü əsərin semantik məzmununun açılmasına xidmət edir. Tədqiqatçılar həmin əl hərəkətini Polineziya mədəniyyətində ünsiyyət və xəbərdarlıq xarakteri daşıyan simvolik jest kimi qiymətləndirirlər. Arxa plandakı qadının Avropa tipli geyimdə təsvir edilməsi təsadüfi deyil. Bu obraz yerli ənənələrin artıq Qərb mədəniyyəti ilə qarşılaşdığını və Taiti cəmiyyətində baş verən sosial-mədəni dəyişiklikləri ifadə edən mühüm kompozisiya elementinə çevrilib.

Əsərin kompozisiyasında rəng və forma qarşılıqlı şəkildə işlənib. Qogen fiqurların konturlarını aydın və qəti xətlərlə müəyyənləşdirib, həcmi klassik işıq-kölgə modelləşdirilməsi ilə deyil, geniş və lokal rəng səthləri vasitəsilə ifadə edib. Formanın sadələşdirilməsi və dekorativ ümumiləşdirmə kompozisiyanın əsas bədii xüsusiyyətlərindən biridir. Bu yanaşma rəssamın sintetizm estetikasına uyğun olaraq xarici oxşarlıqdan daha çox obrazın daxili mahiyyətini və emosional təsirini ön plana çıxarır. Kompozisiyada diqqəti cəlb edən mühüm elementlərdən biri də qadın fiqurlarının baxış istiqamətləridir. Ön plandakı qadının tamaşaçıya yönəlmiş baxışı birbaşa ünsiyyət hissi yaradır və izləyicini əsərin məzmununa daxil edir. Arxa plandakı qadının baxış və jest istiqaməti isə kompozisiyanın daxilində ikinci vizual xətt formalaşdırır. Nəticədə tamaşaçının nəzəri əsər daxilində hərəkət edir və kompozisiyanın bütün elementləri arasında əlaqə yaranır.

- Əsərin rəng həlli necədir?

- Rəssam bu əsərdə təbiətin rənglərini olduğu kimi təkrarlamaq məqsədi güdməyib, əksinə, rəngi emosional ifadə vasitəsi və simvolik məna daşıyan mühüm bədii element kimi təqdim edib. Məhz bu xüsusiyyət Pol Qogen yaradıcılığını impressionist rəssamlardan fərqləndirir və onu postimpressionizm, sintetizm və simvolizm cərəyanlarının ən görkəmli nümayəndələrindən birinə çevirir.

Əsərin koloriti isti və parlaq rənglərin üstünlüyü üzərində qurulub. Sarı, narıncı, qırmızı, çəhrayı, yaşıl və qızılı çalarlar bir-biri ilə ahəngdar şəkildə uzlaşdırılaraq kompozisiyada günəşli tropik mühit hissi yaradır.

Tabloda ön planda əyləşmiş qadının geyimində istifadə olunan isti narıncı və qızılı-sarı tonlar kompozisiyanın əsas vizual mərkəzini formalaşdırır. Bu rənglər qadın obrazını fon mühitindən aydın şəkildə ayıraraq onun kompozisiyadakı dominant mövqeyini gücləndirir. Narıncı rəng həyat enerjisini, istiliyi və təbiətlə harmoniyanı ifadə etdiyi halda, qızılı çalarlar günəş işığının təsirini və tropik mühitin parlaqlığını simvolizə edir. Qadının tünd saçları və buğdayı dəri tonu isti rəng səthləri ilə kontrast yaradaraq fiqurun plastikasını daha aydın göstərir.

Arxa planda yerləşən qadının geyimində istifadə olunan bənövşəyi, mavi və ağ tonlar ön plandakı isti rənglərlə maraqlı koloristik qarşıdurma yaradır. Bu rəng seçimi yalnız dekorativ məqsəd daşımır, həm də obrazın semantik məzmununu gücləndirir. Bir çox sənətşünaslar həmin fiqurun Avropa təsirlərini simvolizə etdiyini qeyd edirlər. Soyuq rəng çalarlarının isti tropik mühit daxilində yerləşdirilməsi iki fərqli mədəni dünyanın - yerli Polineziya ənənələrinin və Qərb sivilizasiyasının - qarşılıqlı münasibətlərini vizual şəkildə ifadə edir. Kompozisiyanın fonunda yer alan bitki örtüyü müxtəlif yaşıl tonlarla işlənib. Lakin Qogen yaşıl rəngi naturalist yanaşma ilə deyil, dekorativ ritm yaradan geniş rəng səthləri şəklində təqdim edib. Yaşılın açıq, tünd və zeytuni çalarlarının qarşılıqlı münasibəti fonun monoton görünməsinin qarşısını alır və kompozisiyaya canlılıq bəxş edir. Bitkilərin arasında görünən çəhrayı, qırmızı və sarı rəng ləkələri isə tropik təbiətin zənginliyini və ekzotik gözəlliyini vurğulayır.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Rəssam bu tablo vasitəsilə Polineziya cəmiyyətinin sadə və təbii həyat tərzini tamaşaçıya təqdim edir. Əsər qadının yalnız zahiri gözəlliyini deyil, onun mənəvi aləmini və cəmiyyətdə tutduğu mövqeyi də ifadə edir. Tabloda ailə qurmaq mövzusu fərdi seçimdən daha çox cəmiyyətin mədəni dəyərləri və ənənələri ilə əlaqələndirilir. İki qadın obrazı vasitəsilə ənənəvi həyat tərzi ilə Qərb təsirləri arasında yaranan mədəni qarşıdurma nümayiş etdirilir. Qogen rənglərin emosional gücü vasitəsilə tamaşaçıda sakitlik, sirr və daxili təfəkkür hissi yaradır. Əsər insanın öz mədəni köklərini və milli kimliyini qorumasının vacibliyini xatırladır. Qadın fiqurlarının baxışları və duruşları tamaşaçı ilə səssiz dialoq yaradır və onu əsərin məzmunu üzərində düşünməyə dəvət edir. Rəssam göstərir ki, sadə gündəlik həyat səhnələri belə dərin fəlsəfi və sosial məna daşıya bilər.

Fikrimcə, əsərdə iki qadın obrazının təqdim olunması yalnız gündəlik həyat səhnəsi deyil, həm də müxtəlif dünyagörüşlərinin və mədəniyyətlərin qarşılaşmasının simvoludur. Qogen bu obrazlar vasitəsilə ənənə ilə yenilik, yerli mədəniyyətlə Qərb sivilizasiyası arasında yaranan ziddiyyətləri incə və düşündürücü şəkildə ifadə edib.

"Nə vaxt evlənəcəksən?" əsəri öz aktuallığı bu gün də qorunub saxlayır. Qloballaşmanın sürətlə inkişaf etdiyi müasir dövrdə milli kimliyin, mədəni irsin və ənənələrin qorunması məsələləri daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Qogenin əsəri bu mövzular üzərində düşünmək üçün tamaşaçıya zəngin imkan yaradır və fərqli mədəniyyətlərə hörmətlə yanaşmağın vacibliyini xatırladır.

Aytac SAHƏD