Necə yaşadı, məşq etdi və onu əslində nə məhv etdi?

“Ölməzliyin açarı – yadda qalmağa layiq bir həyat yaşamaqdır,” – Brüs Li karyerasının zirvəsində bu sözləri demişdi.

AzPost bildirir ki, dünyaca məşhur döyüş ustası və aktyor Brüs Li 20-ci əsrin ən parlaq simalarından biri hesab olunur. Onun həyatı, yaratdığı döyüş məktəbi və müəmmalı ölümü bu gün də milyonlarla insanın maraq dairəsindədir.

Brüs Li 1940-cı ilin 27 noyabrında ABŞ-ın San-Fransisko şəhərində, tanınmış kanton opera aktyoru Li Hayçuan və evdar qadın Qreys Ho ailəsində dünyaya gəlib. Atasının ABŞ qastrolları zamanı doğulduğu üçün doğum yeri Amerikadır, lakin ailə daimi olaraq Honkonqda yaşayırdı.

Doğulduğu zaman ona Li Çan Fan adı verilmişdi. Sonralar isə o, özünə səhnə təxəllüsü olaraq “Kiçik Əjdaha Li” adını seçdi. Bu təsadüfi deyildi – Brüs Çin təqviminə görə həm “Əjdaha ili”, həm də “Əjdaha saatı”nda dünyaya gəlmişdi.

Onun anası qarışıq mənşəyə malik idi – ingilis, katalon və holland kökləri var idi. Məhz bu səbəbdən Brüsə Çində kung-fu öyrənmək qadağan olunmuşdu. Ustalar hesab edirdilər ki, bu biliklər əcnəbilərlə paylaşılmamalıdır.

Brüs ilk dəfə 3 aylığında “Qızıl Qapılı Qız” filmində çəkilib. Altı yaşında isə “İnsanın yaranışı” adlı ekran işində kiçik rol alıb. Uşaqlıq illərində Honkonqun isti və rütubətli havası onun səhhətinə mənfi təsir göstərirdi. O, zəif və xəstə uşaq idi, lakin güclü iradəsi və qətiyyəti ilə seçilirdi.

Məktəbdə çox zaman dərsləri buraxır, həmyaşıdları ilə dalaşırdı. Eyni zamanda, poeziyaya maraq göstərir və gözlənilmədən yaxşı şeirlər yazmağa başlayırdı.

Yeniyetmə yaşlarında Brüs vin-çun adlı döyüş növü ilə maraqlanmağa başladı. Onun müəllimi, məşhur usta İp Man, gələcək şagirdinin böyük usta olacağını əvvəlcədən sezmişdi.

Brüs təkcə döyüşlə deyil, rəqs sənəti ilə də məşğul olurdu. 17 yaşında o, Honkonq koloniyası üzrə “ça-ça-ça” rəqs yarışmasında birincilik qazanmışdı. Həmçinin boksla da məşğul olur, üç il ardıcıl olaraq məktəblərarası turnirlərdə qalib gəlirdi.

Ancaq o dövrdə Brüs yavaş-yavaş küçə döyüşlərinə qarışmağa başladı. Bir dəfə o, Triada mafiyasının rəhbərinin oğlunu döyərkən böyük təhlükə ilə üzləşdi. Nəticədə valideynləri onun həyatını qorumaq üçün onu ABŞ-a göndərdilər. 1958-ci ildə Brüs Li cəmi 100 dollarla Sietlə yola düşdü və gəmiyə biletini rəqs dərsləri verərək qazanmışdı.

Sietldə o, Edison Texniki Məktəbində oxudu, ofisiant işləyirdi. Bu işi sevmirdi və tezliklə kung-fu dərsləri keçərək pul qazanmağa başladı. Daha sonra Vaşinqton Universitetinin fəlsəfə fakültəsinə daxil oldu. Burada o, həm döyüş sənətini, həm də insanın ruhani inkişafını öyrədən Şərq fəlsəfəsini tədris edirdi.

Onun məşhur ifadəsi belə idi:

“Döyüş sənəti — özünü tanımaq yoludur. Yumruqla vurmaq üçün deyil, qorxunu və eqonu məğlub etmək üçündür.”

Brüs Li öz döyüş sistemini yaratdı – “Cit Kun Do” (Yolun qarşısını alan yumruq). Bu üslub Şərq və Qərb məktəblərinin sintezi idi: boks, cüdo, təkvando və citsu elementlərini birləşdirirdi.

O, gündəlik 8 minə yaxın hərəkət edirdi: minlərlə zərbə, dartınma, çömbəlmə, elastiklik məşqləri. Onun dözüm və gücü o qədər böyük idi ki, müasirləri onu “insan-motor” adlandırırdı.

Məşqlərində “Əjdahanın bayrağı” adlanan xüsusi hərəkət mərkəzi idi – bu, qarın əzələləri üçün ən çətin hərəkətlərdən sayılır. Brüs həmçinin ip atlama, velosiped sürmə və ağırlıq məşqlərini gündəlik proqramına daxil etmişdi.

Brüs Li sağlam qidalanmaya xüsusi diqqət yetirirdi. Gündə 5–6 dəfə az-az yemək yeyir, yağlı qidalardan uzaq durur, mütəmadi jenşen çayı içirdi. Onun səhər yeməyi müsli, qoz-fındıq, quru meyvə və təzə şirədən ibarət olurdu. Gün ərzində o, zülal kokteylləri qəbul edir, axşam isə dəniz məhsulları və tərəvəz salatı yeyirdi.

1963-cü ildə Sietldə ilk kung-fu məktəbi – “Jun Fan” studiyasını açdı. Sonradan daha iki məktəb təsis etdi və hər dərsdə şagirdlərinə deyirdi:

“Enerjini narahatlığa sərf etmə. Mənfi fikirləri at – problemlər onsuz da gələcək.”

Brüs Li qısa zamanda ABŞ-da tanınan şəxsə çevrildi. Onun “bir düymlük zərbəsi” döyüş tarixində əfsanəyə çevrildi – o, cəmi bir addım atmadan, qarşısındakı adamı dərin nokauta sala bilirdi.

Brüs Li məşhur idmançılara və aktyorlara dərs keçirdi. Onun tələbələri arasında NBA ulduzu Karim Əbdül-Cabbar və aktyor Stiv Makkuin də vardı. Çak Norris də ilk kino rolunu məhz Brüs Linin dəstəyi ilə aldı.

1966-cı ildə onu “Yaşıl arı” serialına dəvət etdilər. Lakin Hollivudun irqçi yanaşması uzun müddət onun karyerasına mane oldu. Buna görə Brüs Honkonqa qayıdaraq “Böyük boss” və “Qəzəb yumruğu” filmlərində baş rolları oynadı. Bu filmlər onun dünya şöhrətini təmin etdi.

1972-ci ildə o, “Əjdahanın yolu” filmini həm rejissor, həm aktyor, həm də ssenarist kimi çəkdi. Brüsün hərəkətləri o qədər sürətli idi ki, bəzi səhnələri kamera tuta bilmirdi.

Brüs Li 1962-ci ildə Sietldə Lynda Emery adlı qızla tanış oldu. Onlar qısa müddətdə bir-birlərinə aşiq oldular. Lyndanın ailəsi qaradərili və ya asiyalı kürəkən fikrinə qarşı idi, lakin gənclər 1964-cü ildə gizlicə evləndilər. Cütlüyün Brendon və Şennon adlı iki övladı dünyaya gəldi.

Brüs Li həyatının zirvəsində – cəmi 32 yaşında vəfat etdi. 1973-cü ilin mayında o, güclü baş ağrısından şikayətlənmiş, xəstəxanada “beyin ödemi” diaqnozu qoyulmuşdu. İyulun 20-də isə o, aktrisa Betti Tin Peyin mənzilində ağrıkəsici qəbul etdikdən sonra yuxuya getdi və bir daha oyanmadı.

Rəsmi versiyaya görə, Brüs Li beyin ödemindən – dərmanın tərkibindəki komponentə allergik reaksiya nəticəsində ölüb. Lakin sonradan müxtəlif fərziyyələr ortaya çıxdı: mafiya sifarişi, epilepsiya, istilik zərbəsi və ya orqanizmdə sodyum çatışmazlığı.

2022-ci ildə ispan alimləri onun ölümünə “hiponatremiya” – bədəndə natrium səviyyəsinin kəskin azalması və böyrək çatışmazlığı səbəb olduğunu ehtimal etdilər.

Oğlu Brendon Li atasının yolunu davam etdirdi, lakin 1993-cü ildə “Qarğa” filminin çəkilişləri zamanı təsadüfi güllə yarası nəticəsində faciəvi şəkildə həlak oldu. O, cəmi 28 yaşında idi.

Qızı Şennon Li isə atasının xatirəsini yaşatmaq üçün “Brüs Li Fondu”nu yaratdı, “Brüs Linin əfsanəsi” adlı serial və “Su kimi ol, dostum” kitabının müəllifi oldu.

2003-cü ildə People jurnalı Brüs Lini “XX əsrin 200 ən böyük mədəniyyət ikonasından biri” elan etdi. 2015-ci ildə isə onun adı Kaliforniya Muzeyinin “Şöhrət zalı”na daxil edildi.

Brüs Li – təkcə döyüş ustası deyil, həm də bir fəlsəfə idi.
O, milyonlarla insana öyrətdi ki, həyatın əsas qaydası budur:

“Su kimi ol – ax, dəyiş, amma heç vaxt sındırılma.”

AzPost.az

Paylaş