Neft 100 dollara qayıdacaq?

Dünya neft bazarı ilin əvvəlindəki şok bahalaşmadan sonra yeni mərhələyə daxil olub. ABŞ-İran qarşıdurması və Hörmüz boğazında yaranan problemlər fonunda 120–140 dollar diapazonuna qədər yüksələn qiymətlər indi 90 dollar həddinin ətrafında qərarlaşıb.

Azpost.info bildirir ki, avqustun 28-də “Brent” markalı neft təxminən 89 dollar, ABŞ-ın WTI markalı xam nefti isə 83 dollar ətrafında ticarət olunur. Həftə ərzində Brent təxminən 5,3%, WTI isə 4,3% ucuzlaşıb.

Bu ucuzlaşma bazarın müharibə riskinin əvvəlki qədər yüksək olmadığını düşünməsindən qaynaqlanır. Lakin burada mühüm bir məqam var: geosiyasi risk aradan qalxmayıb, sadəcə onun neft qiymətinə əlavə etdiyi risk mükafatı azalıb.

Bu isə neftin bundan sonra mütləq ucuzlaşacağı anlamına gəlmir.

Bazar niyə sakitləşib?

Neft qiymətinin aşağı düşməsində əsas amillərdən biri ABŞ-İran qarşıdurmasının yeni və daha genişmiqyaslı hərbi mərhələyə keçməməsi ilə bağlı gözləntilərdir. Digər tərəfdən, Qətər və Pakistanın vasitəçiliyi ilə İranla danışıqlar və Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası istiqamətində diplomatik səylər intensivləşib.

Reuters-in məlumatına görə, İran Hörmüz boğazında normal dəniz hərəkətinin bərpası üçün müəyyən şərtlər üzərində işləyir. Boğaz dünya neft axınının təxminən 20%-nin keçdiyi strateji marşrut olduğundan burada hər hansı açılma xəbəri bazarda dərhal qiymətlərə təsir edir.

Məhz buna görə bazar hazırda yalnız bombaların düşüb-düşmədiyini deyil, neft tankerlərinin Hörmüzdən nə qədər rahat keçə bildiyini də izləyir.

100 dollarlıq neft ssenarisi hələ masadan qalxmayıb

Neftin 89 dollara düşməsi 100 dollar ssenarisinin bağlanması demək deyil. Əksinə, bazarda geosiyasi risklərin yenidən artması üçün bir neçə faktor kifayətdir. Əgər ABŞ-İran danışıqları tamamilə dayanarsa, Hörmüz boğazında gəmiçilik yenidən məhdudlaşarsa və ya regionun enerji infrastrukturuna ciddi zərbə vurularsa, neft qiymətində yeni sıçrayış baş verə bilər.

Xüsusilə Hörmüz boğazından keçən neft axınının bərpa olunmaması böyük risk olaraq qalır. Hazırda daşımalar müharibədən əvvəlki normal səviyyədən hələ də xeyli aşağıdır. Bu vəziyyət uzun müddət davam edərsə, bazarın fiziki neft qıtlığı qorxusu yenidən güclənə bilər. Belə halda 100 dollar həddi yenidən gündəmə gələ bilər.

70–80 dollar ssenarisi də realdır

Əks istiqamətdə isə daha sakit ssenari var.

Hörmüz boğazında normal gəmiçilik bərpa olunsa, regionda hasilat tədricən əvvəlki səviyyələrə qayıtsa və qlobal neft ehtiyatları yenidən artmağa başlasa, qiymətlər üzərindəki geosiyasi risk mükafatı sürətlə azala bilər.

Bu halda 70–80 dollar diapazonu daha real görünür.

ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası (EIA) hazırda Brent neftinin 2026-cı ilin üçüncü rübündə orta hesabla 85 dollar, dördüncü rübdə isə təxminən 78 dollar olacağını gözləyir. Agentlik 2027-ci ildə orta qiymətin 69 dollara qədər düşəcəyini proqnozlaşdırır.

Bu proqnozun əsas şərti isə neft axınlarının bərpası və dayandırılmış hasilatın tədricən yenidən işə salınmasıdır.

Neftin qiymətini yalnız müharibə müəyyən etmir

Bazarda çox vaxt əsas diqqət ABŞ-İran qarşıdurmasına yönəlsə də, neftin uzunmüddətli qiyməti üçün daha fundamental faktorlar da var.

Bunların başında qlobal tələb və təklif balansı gəlir. Çin iqtisadiyyatında zəifləmə, ABŞ və digər iri iqtisadiyyatlarda sənaye aktivliyinin aşağı düşməsi neftə tələbi məhdudlaşdıra bilər. Əksinə, iqtisadi aktivliyin sürətlənməsi və yanacağa tələbin artması qiymətləri dəstəkləyə bilər.

ABŞ-da hasilatın yüksək səviyyədə qalması və OPEC+ ölkələrinin təklif siyasəti də bazarın istiqamətini müəyyən edən əsas amillər sırasındadır. Yəni qarşıdakı aylarda neftin qiyməti üçün iki qüvvə bir-biri ilə mübarizə aparacaq: geosiyasi risk və fiziki neft bolluğu.

Ən real ssenari hansıdır?

Hazırkı vəziyyətə əsasən, qısa müddətdə neftin 120–140 dollar səviyyələrinə qayıtması üçün ciddi yeni hərbi eskalasiya lazımdır. Hazırda isə bazar daha çox 70–100 dollar diapazonunda yüksək dəyişkənlik ssenarisinə uyğun hərəkət edir.

Bu diapazonun hansı tərəfində qiymətin qərarlaşacağını isə əsasən üç hadisə müəyyən edəcək:

Birincisi – ABŞ və İran arasında diplomatik prosesin taleyi: Danışıqlar davam edər və gərginlik azalarsa, neft üzərindəki risk mükafatı daha da azalacaq.

İkincisi – Hörmüz boğazının tam açılması: Bu, bazar üçün ən mühüm siqnallardan biri olacaq. Çünki boğazdan normal neft axınının bərpası fiziki qıtlıq qorxusunu azaldacaq.

Üçüncüsü – qlobal tələb və təklif: Əgər hasilat tələbi üstələməyə başlasa, geosiyasi risklər azaldıqca neftin 70–80 dollar zonasına doğru hərəkəti sürətlənə bilər.

Əksinə, yeni hərbi eskalasiya və ya enerji infrastrukturuna zərbə təklif şokunu yenidən gündəmə gətirəcək.

Azərbaycan üçün neftin qiyməti niyə vacibdir?

Neft qiymətinin hərəkəti Azərbaycan üçün yalnız enerji bazarındakı rəqəm deyil.

Ölkənin ixrac gəlirlərinin, valyuta daxilolmalarının və dövlət maliyyəsinin mühüm hissəsi enerji sektorundan asılı olduğuna görə dünya bazarında neftin uzun müddət hansı qiymətdə qalması Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün də əhəmiyyətlidir.

Lakin burada da birbaşa “neft 80 dollara düşdü, Azərbaycanda problem yaranacaq” yanaşması doğru deyil.

Əsas məsələ qiymətin hansı səviyyədə və nə qədər müddət qalmasıdır.

90 dollardan 80 dollara qısa müddətli enişlə neftin uzun müddət 60–70 dollar diapazonunda qalması eyni iqtisadi nəticəni yaratmır.

Neft bazarının hazırkı davranışında ən diqqətçəkən məqam budur: qiymətlər artıq yalnız hərbi hadisələrə deyil, diplomatik xəbərlərə də çox sürətli reaksiya verir. Avqustun son həftəsində neftin 5%-dən çox ucuzlaşması bunun göstəricisidir. Lakin 27 avqustda ABŞ-ın İranla əvvəlki atəşkəs razılaşmasının şərtlərinə qayıtmaqda maraqlı olmadığını bildirən xəbərlər yayıldıqda qiymətlər yenidən yüksəlib.

Deməli, bazar hələ sabit istiqamət seçməyib.

Neft üçün əsas sual artıq “müharibə olacaqmı?” deyil.

Əsas sual budur: Hörmüz boğazı nə vaxt tam açılacaq, ABŞ-İran münasibətləri hansı istiqamətə gedəcək və regionun neft hasilatı nə vaxt əvvəlki səviyyəyə qayıdacaq?

Bu suallara cavab verilməyənə qədər Brent-in 70–80 dollara doğru enməsi də, yenidən 100 dolları keçməsi də mümkündür. Hazırda isə bazarın əsas mesajı belədir: 100 dollarlıq neft qorxusu azalıb, amma hələ aradan qalxmayıb.

S.Abdulla

AzPost.az