Netanyahu Kuşner görüşü: Qəzzada sülh planı siyasi iradə sınağı qarşısında

Dünya siyasi gündəminin əsas mövzularından biri ABŞ Prezidenti Donald Trampın xüsusi nümayəndəsi Cared Kuşnerlə İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu arasında Qüdsdə keçirilən görüşdür.  Bu təmas yalnız ABŞ-İsrail münasibətləri baxımından deyil, Qəzzada atəşkəsin davam etdirilməsi və müharibədən sonrakı idarəçilik modelinin müəyyənləşdirilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Kuşner görüşdən əvvəl Misirdə HƏMAS rəhbərliyi, eləcə də Misir, Qətər və Türkiyə nümayəndələri ilə danışıqlar aparıb. Bu isə Vaşinqtonun tərəflərlə ayrı-ayrılıqda işləyərək ortaq icra mexanizmi yaratmağa çalışdığını göstərir.

Danışıqların mərkəzində ABŞ tərəfindən dəstəklənən 15 bəndlik yol xəritəsi dayanır. Plana əsasən, HƏMAS silahlarını təhvil verməli, Qəzzanın idarəçiliyindən uzaqlaşdırılmalı və bölgədə səlahiyyətlər texnokratlardan ibarət Fələstin administrasiyasına ötürülməlidir. Bunun qarşılığında İsrail qüvvələrinin Qəzzadan mərhələli çıxması və ərazinin yenidən qurulmasına başlanması nəzərdə tutulur. Lakin tərəflər planın mahiyyətindən daha çox, addımların hansı ardıcıllıqla atılması məsələsində razılığa gələ bilmirlər. İsrail əvvəlcə HƏMAS-ın tam tərksilahını, HƏMAS isə əvvəlcə hücumların dayandırılmasını və İsrail ordusunun geri çəkilməsini tələb edir.

Görüşdən sonra tərəflər Qəzzanın silahsızlaşdırılması, həmçinin su, sanitariya və səhiyyə problemlərinin həlli üzrə iki işçi qrupunun yaradılması barədə razılığa gəliblər. Bu, danışıqların tam nəticəsiz qalmadığını göstərsə də, əsas siyasi ziddiyyətlər hələ aradan qalxmayıb. Netanyahu İsrail ordusunun çıxmasına dair konkret öhdəlik götürməyib, Kuşner isə HƏMAS-ın tərksilah niyyətini məhdud və yoxlanıla bilən addımlarla sınaqdan keçirməyi təklif edib. Buna görə görüşü yekun razılaşma deyil, tərəflər arasında etimadın yoxlanılacağı yeni diplomatik mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.

Netanyahunun mövqeyinə İsrailin daxili siyasi vəziyyəti də ciddi təsir göstərir. Qarşıdan gələn Knesset seçkiləri ərəfəsində Qəzzadan geri çəkilmək və ya HƏMAS-la dolayı razılaşmaya getmək hökumətin sağ cinahdakı tərəfdaşları tərəfindən güzəşt kimi təqdim oluna bilər. Buna görə Netanyahu təhlükəsizlik tələblərini ön plana çıxararaq həm seçici bazasını qorumağa, həm də Vaşinqtonun təzyiqini idarə etməyə çalışır. Lakin müharibənin uzanması, humanitar vəziyyətin ağırlaşması və İsrail daxilində artan narazılıq onun siyasi manevr imkanlarını getdikcə məhdudlaşdırır.

Kuşnerin əvvəlcə HƏMAS rəhbərliyi, ardınca Netanyahu ilə görüşməsi ABŞ diplomatiyasında diqqətçəkən dəyişiklikdir. Vaşinqton artıq yalnız İsrail hökuməti üzərindən nəticə əldə etməyin mümkün olmadığını görür və vasitəçilərlə yanaşı münaqişənin birbaşa tərəfləri ilə də əlaqə qurur. Prezident Donald Trampın İsraildən Qəzzaya zərbələri dayandırmasını istəməsi ABŞ administrasiyasının Netanyahunun mövqeyini avtomatik müdafiə etmək istəmədiyini göstərir. Bununla belə, Kuşnerin şəxsi nüfuzu danışıqları hərəkətə gətirə bilsə də, real nəticə üçün təhlükəsizlik təminatları, beynəlxalq nəzarət və Qəzzanın gələcək siyasi statusu barədə daha aydın razılaşma tələb olunur.

Ümumilikdə, Netanyahu-Kuşner görüşü Qəzza müharibəsinin hərbi mərhələdən siyasi həll mərhələsinə keçməsi üçün mühüm, lakin hələlik kifayət etməyən addımdır. Əgər yaradılan işçi qrupları konkret vaxt cədvəli və yoxlama mexanizmi hazırlaya bilsə, mərhələli tərksilah, İsrail qüvvələrinin çıxarılması və humanitar bərpa paralel şəkildə başlaya bilər. Əks halda tərəflərin “ilk addımı kim atmalıdır?” mübahisəsi sülh planını yenidən dalana dirəyəcək. Bu prosesin gələcəyi yalnız Netanyahu və HƏMAS-dan deyil, ABŞ-nin İsrailə real siyasi təsir göstərmək iradəsindən, eləcə də Türkiyə, Misir və Qətərin vasitəçilik imkanlarından asılı olacaq.

Züriyə Qarayeva