“Oğlanlar Bağdada, əsl kişilər Tehrana gedir” İranın çoxdandır üzləşməli olduğu an

“Oğlanlar Bağdada, əsl kişilər Tehrana gedir” ifadəsi nə zarafat idi, nə də radikal çağırış. Bu 2000-ci illərin əvvəllərində ABŞ-də neokonservativ siyasi dairələrdə açıq şəkildə müzakirə olunan və dünyagörüşünü əks etdirən şüar idi. 2003-cü ildəki İraq müharibəsi heç vaxt son məqsəd olmayıb, sadəcə başlanğıc mərhələ idi. Bağdad “asan hədəf”, Tehran isə həmişə əsas mükafat kimi təqdim olunurdu. Bu məntiqdə İraq isinmə mərhələsi idi, İran isə ciddiliyin sınağı.

Bu ifadə 11 sentyabrdan sonrakı daha geniş ambisiyanı əks etdirirdi: Yaxın Şərqi güc yolu ilə yenidən formalaşdırmaq, düşmən rejimləri dağıtmaq və sonradan “Şər oxu” adlandırılan strukturu ləğv etmək. Əfqanıstan ilk oldu, ardınca İraq gəldi. Liviya və Suriya isə fərqli müdaxilə formaları ilə hədəfə alındı. İran isə yarımçıq qaldı – həddən artıq mürəkkəb, baha başa gələn və birbaşa qarşıdurma üçün çox təhlükəli idi. Amma heç vaxt strateji təxəyyüldən silinmədi.
Bakupost.az xəbər verir ki, ABŞ beyin mərkəzləri “Reuters, “Foreign Affairs”, “The Atlantic”, “Brookings Institution”un materialları əsasında təhlil hazırlayıb.
İki onillik sonra bu şüar ritorika kimi deyil, sual kimi geri qayıdıb. İran misilsiz daxili təzyiq altındadır, regional şəbəkəsi ciddi şəkildə zəiflədilib, çəkindirmə qabiliyyəti isə gözləniləndən daha açıq şəkildə məhv olunub. ABŞ-nin hərbi mövqeyi sərtləşib, İsrail eskalasiyanı artırıb və Vaşinqtonda qarşıdurma dili yenidən siyasətin mərkəzinə qayıdıb. Bir vaxtlar lovğalıq kimi səslənən fikir indi bəziləri üçün gecikmiş qaçılmazlıq kimi görünür.
Beləliklə, sual artıq İranın həmişə hədəf olub-olmaması deyil, o erkən şüarların təsəvvür etdiyi şərtlərin nəhayət formalaşıb-formalaşmamasıdır.

Neokonservativ baxış: “Şər Oxu”na qarşı müharibə

2001-ci il 11 sentyabr hücumları təkcə qlobal təhlükəsizlik reaksiyasına səbəb olmadı, Vaşinqtonda yeni strateji dünyagörüş formalaşdırdı. “Terrora qarşı müharibə” şüarı altında neokonservativ siyasətçilər daha iddialı layihə irəli sürdülər: Yaxın Şərqin güc yolu ilə yenidən qurulması. Bu çərçivədə terrorizm sadəcə təhlükə deyil, aradan qaldırılmalı rejimlərin simptomu kimi təqdim edilirdi.
Bu baxış sürətlə institusional formaya düşdü. ABŞ prezidenti Corc Buş 2002-ci ildə Konqresdəki çıxışında İranı İraq və Şimali Koreya ilə birlikdə “Şər oxu”nun tərkib hissəsi kimi təqdim etdi. Lakin ictimai ritorikanın arxasında daha geniş, qeyri-rəsmi siyahı vardı. Əfqanıstan birinci idi. İraq 2003-cü ildə işğal olundu. Liviya sonradan NATO müdaxiləsi ilə dağıdıldı. Suriya isə uzunmüddətli təzyiq, proksi müharibə və sanksiyalarla hədəfə alındı.
İran isə siyahıdakı ən çətin hədəf idi: böyük, hərbi baxımdan qabiliyyətli və regionda ideoloji və proksi şəbəkələrlə dərin kök salmış dövlətdir. İraq və ya Liviya kimi təcrid edilə və tez darmadağın edilə bilməzdi. Regional müharibə riski həddən artıq yüksək idi. Bu səbəbdən İran təxirə salındı.
Bu təxirəsalma unudulma demək deyildi. Neokonservativ düşüncədə İran heç vaxt kənara qoyulmadı – sadəcə sonraya saxlanıldı. Fərziyyə ondan ibarət idi ki, asan rejimlər devrildikdən və region yenidən formalaşdırıldıqdan sonra Tehran ya daxildən çökəcək, ya da ABŞ-ın üstün mövqeyindən qarşıdurma ilə üzləşəcək. “Oğlanlar Bağdada, əsl kişilər Tehrana gedir” şüarı bu iyerarxiyanı açıq ifadə edirdi: İraq mərhələ idi, İran isə son dayanacaq.
Tarix göstərdi ki, bu təxirəsalma neytral olmadı. Hər müdaxilə İranın təsirini zəiflətmək əvəzinə gücləndirdi. Amma ilkin ambisiya heç vaxt yox olmadı — uyğun anı gözləyirdi.

Asandan çətinə

2003-cü ilin martında ABŞ qüvvələri İraqa daxil olanda ölkə artıq on ildən çox sistemli zəifləmə yaşamışdı. Hədəf gücünün zirvəsində olan dövlət deyildi; 1991-ci il Körfəz müharibəsindən sonra tədricən sökülmüş bir sistem idi.
Həmin müharibədə İraq ordusu qısa müddətdə darmadağın oldu, infrastruktur məhv edildi. Rejim sağ qalsa da, dövlətin təməli çökmüşdü. Ardınca gələn sanksiyalar iqtisadiyyatı iflic etdi, institutları boşaltdı. Dövlət aparatının funksionallığı dağıldı.
Peşəkar və texnokrat təbəqə ölkəni tərk etdi, orta sinif məhv oldu. 2003-cü ildə rejim yıxılanda onu saxlayan real dövlət strukturu artıq mövcud deyildi. Səddam Hüseynin devrilməsi təkcə liderin yox, ölkəni bir yerdə saxlayan son mexanizmin də aradan qalxması demək idi.
Bu dərs aydın idi: rejimin dağılması dövlətin sağ qalması demək deyil. İraq ona görə asan hədəf oldu ki, dövlət faktiki mövcud deyildi. Məhz buna görə bu məntiqi mexaniki şəkildə İrana tətbiq etmək mümkün deyil.

Müharibəni qazanıb, sülhü uduzmaq

İraqın keçmiş maliyyə naziri Əli Ə. Əllavi kitabında 2003-cü ilin əsas uğursuzluğunu bir kəlmə ilə ifadə etmişdi – “müharibəni qazanmaq, sülhü uduzmaq”. ABŞ hərbi baxımdan tez qalib gəldi, amma müharibədən sonrakı mərhələyə dair siyasi plan yox idi.

Ordu və bürokratiyanın ləğvi qalan dövlət qabiliyyətini də məhv etdi. Boşluqları demokratik institutlar deyil, silahlı qruplar və xarici oyunçular doldurdu. Regionda isə bu proses legitimlik yox, xaos yaratdı.
İraq müharibəsində əsas dərs bu oldu – siyasi arxitektura olmadan güc dağıdıcı olur. Bu təcrübə sonradan İranla bağlı bütün hesablamaların üzərində kölgə kimi dayandı.

İran – qarşıdurma yox, tükətmə strategiyası

İraqdan sonra birbaşa müharibə ideyası cəlbediciliyini itirdi. Bunun əvəzinə daha yavaş, dolayı strategiya seçildi: İranın ambisiyalarınə həddindən artıq böyüdərək rejimin tükənməsi.
Sanksiyalar bu strategiyanın əsas alətinə çevrildi. Məqsəd həm regional imkanları zəiflətmək, həm də daxildə sosial narazılığı artırmaq idi. İran regionda genişləndikcə resursları azaldı, düşmənləri çoxaldı, təcridi dərinləşdi.
Bu “qaynar qazandakı qurbağa” strategiyası idi – ani zərbə yox, tədrici zəiflətmə.

7 oktyabrda başlayan həmlə

“HƏMAS”ın 7 oktyabr soyqırımı dönüş nöqtəsi oldu. İranın proksi şəbəkəsi ilk dəfə sistemli şəkildə hədəfə alındı. Region ölkələrinin bir qismi açıq dəstək verməsə də, səssiz qalaraq bu prosesə mane olmadı.
On iki günlük müharibə zamanı İranın hava hücumundan müdafiəsi yarıldı, yüksək rütbəli komandirlər məhv edildi, strateji obyektlər vuruldu. İran ilk dəfə daxildə toxunulmazlığı bitdi.
Bu hadisələr İranın “əlçatmaz qala” obrazını dağıtdı və strateji balansı dəyişdi.

Tramp Tehrana gedəcəkmi?

Trampın yanaşması neokonservativ dövrdən fərqlidir. Açıq döyüş gündəmdə deyil. Onun modeli qısa, sarsıdıcı təzyiqə əsaslanır – hava zərbələri, sanksiyalar, psixoloji müharibə.
Tələblər maksimalistdir: nüvə proqramından tam imtina, raket imkanlarının ciddi məhdudlaşdırılması, regional müqavimət şəbəkələrinə dəstəyin dayandırılması.
İran seçim qarşısındadır – razılaşmaq və tədricən zəifləmək, ya da müqavimət göstərərək ağır dağıntı riski ilə üzləşmək.
Həlledici sual budur: İran ABŞ üçün dözülməz xərc yarada biləcəkmi? Əgər bacararsa, balans dəyişəcək. Əgər bacarmazsa, uzunmüddətli zəiflətmə strategiyası davam edəcək.
Beləliklə, məsələ niyyət yox, hesablamadır. Sual gücün istifadə edilib-edilməməsi deyil, onun qiymətinin nə qədər yüksək olacağıdır.
Hazırladı Cavid, BakuPost