“Ölkəmizdəki mürəkkəb sistem sahibkarın fəaliyyətini məhdudlaşdırır” MÜTƏXƏSSİS FOTO

Azərbaycanda iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı illərdir dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən biridir.
Avtosfer.az xəbər verir ki, bu prosesdə kiçik və orta sahibkarların (KOS) üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Onlar iqtisadiyyatın can damarı, məşğulluğun əsas təminatçısı hesab olunsalar da, reallıqda bu sahənin potensialı hələ tam açılmayıb.
Son illər dövlət tərəfindən sahibkarlara müxtəlif dəstək mexanizmləri subsidiya, qrant və güzəştli kreditlər təqdim olunur. Amma bir sual yaranır ki, bu alətlər həqiqətənmi sahibkarların işini asanlaşdırır, yoxsa bürokratiya və şəffaflıq problemləri onların əl-qolunu bağlayır?

Məsələ ilə bağlı “HR Hunter” şirkətinin direktoru, İnsan resursları üzrə konsultant İlkin Mirzəzadə Avtosfer.az-a bildirib ki, hazırda Azərbaycanda kiçik və orta sahibkarların (KOB) ölkə iqtisadiyyatındakı rolu çox aşağıdır:
“Onların dövlət büdcəsindəki payı təxminən 7% civarındadır ki, bu da dünya praktikasına nəzərən olduqca zəif göstəricidir. Müqayisə üçün deyim ki, Gürcüstan, Türkiyə və Avropa ölkələrində bu rəqəm 60% və ya daha çoxdur. Yəni, həmin ölkələrdə KOB-lar ümumdaxili məhsulun formalaşmasında əsas aparıcı qüvvə rolunu oynayır. Azərbaycanda isə bu sahənin inkişafı üçün mexanizmlər hələ də yetərincə effektiv işləmir.
Əsas problem mexanizmlərin işləmə mexanizminin mürəkkəbliyindədir. Əgər sistemin özündə sadələşmə yoxdursa, istənilən dəstək – istər subsidiya, istər qrant, istərsə də güzəştli kredit real təsir göstərmir. Hal-hazırda sahibkarların bu resurslara çıxışı çox məhduddur. Güzəştli kreditlərə müraciət edənlərin sayı az, faiz dərəcələri isə inkişaf etmiş ölkələrə nisbətən yüksəkdir. Qrantların həcmi və əlçatanlığı da kifayət qədər məhduddur”.
İlkin mirzəzadə qeyd edib ki, sahibkarlığın inkişafı üçün ilk növbədə vergi sistemi sadələşdirilməlidir:
“Hazırda ölkədə müxtəlif və çoxsaylı vergi növləri mövcuddur. Bundan başqa, sahibkarların dövriyyə həddi aşağı müəyyən edildiyi üçün onların vergi yükü sürətlə artır. Məsələn, dövriyyə 200 min manatı keçdikdə sahibkar artıq sadələşdirilmiş vergidən çıxır və həm 20% mənfəət vergisi, həm də 18% ƏDV ödəməli olur. Bu isə kiçik biznes üçün ciddi maliyyə yükü yaradır. Digər bir problem sosial müdafiə fonduna edilən ödənişlərin yüksək olmasıdır. Hazırda bu 30% civarındadır. Əmlak və torpaq vergiləri də sahibkarların fəaliyyətini çətinləşdirən amillərdəndir. Məsələn, Gürcüstanda sahibkarlar 500 min lariyə qədər dövriyyəyə malik olduqda sadə və şəffaf vergi mexanizmi ilə işləyə bilirlər. Azərbaycanda isə bu sistem çox mürəkkəbdir və sahibkarın inkişafına deyil, onun fəaliyyətini məhdudlaşdırmağa yönəlmiş təsir bağışlayır. Bu səbəbdən, dövlət səviyyəsində sistemli dəyişikliklər həyata keçirilməli, eyni zamanda sahibkarların maarifləndirilməsi gücləndirilməlidir. Azərbaycan xalqı təbiətən işləməyə və təşəbbüskarlığa meyillidir. Əgər vergi, gömrük və hüquqi sistemlər sadələşdirilərsə, şəffaf və ədalətli mühit formalaşarsa, həm yerli sahibkarlar inkişaf edəcək, həm də xarici investorların ölkəyə marağı artacaq. Xarici investorlar öz sahibkarlıq mədəniyyətlərini gətirdikcə, bu, yerli biznesin də keyfiyyətcə yüksəlməsinə səbəb olacaq”.

İqtisadçı Xalid Kərimli mövzu ilə bağlı saytımıza söyləyib ki, hazırda Azərbaycanın qeyri-neft sektoru iqtisadiyyatın ən zəif həlqələrindən biridir%
“Halbuki ölkədə kiçik və orta sahibkarların (KOB) sayı çoxdur, on minlərlə, bəlkə də milyonlarla insan bu sahədə fəaliyyət göstərir. Lakin iqtisadiyyatın strukturuna nəzər saldıqda, onların real payı və təsiri hələ də çox aşağıdır. Uzun illər boyu iqtisadiyyatın əsas hissəsi dövlətin əlində cəmlənib. Son bir neçə ayda özəl sektorun məşğulluq payı nisbətən artsa da, bu fərq hələ də çox kiçikdir. Hazırda məşğulluğun təxminən 49 faizi dövlət sektorunun, qalan yarısı isə özəl sektorun payına düşür. Eyni zamanda, ümumi iqtisadiyyatın təxminən üçdə biri neft sektorundan, üçdə ikisi isə dövlət və qeyri-neft sektorundan ibarətdir. Lakin bu bölünmədə kiçik və orta sahibkarların payı çox azdır və onlar iqtisadiyyatın real inkişafında ciddi rol oynaya bilmirlər.
Bunun əsas səbəbi qeyri-neft sektorunun zəif inkişafıdır. Bu isə sahibkarların günahı deyil. Əksinə, KOB-lar ölkə üçün çox faydalıdır. Onlar yeni iş yerləri yaradır, gəlirlərin daha ədalətli paylanmasına töhfə verir, çevik idarəetmə qabiliyyətinə malikdirlər. Buna görə də dünyanın əksər ölkələrində KOB-lar iqtisadiyyatın əsas dayağı hesab olunur”.
İqtisadçı vurğulayıb ki, Azərbaycanda bu sahənin inkişafı üçün sistemli dəyişikliklərə ehtiyac var:
“Ən vacib məsələ kapital azadlığının təmin olunmasıdır. Sahibkarların kapitala çıxışı asanlaşmalıdır. Bununla yanaşı, rəqabət mühiti də gücləndirilməlidir. Hərçənd, Rəqabət Məcəlləsi qəbul edilib, lakin onun real tətbiqi hələlik zəifdir. Rəqabət orqanları aktiv fəaliyyətdə olmalı, amma hazırda əsasən formal fəaliyyətlərlə məhdudlaşır.
Digər mühüm məsələ məhkəmə və idarəetmə sisteminin ədalətli və çevik işləməsidir. Sahibkar üçün ədalətli məhkəmə və səmərəli dövlət idarəçiliyi ən vacib etibar mexanizmləridir. Əgər dövlət iqtisadiyyatda həddən artıq paya sahibdirsə, bu, inkişafı ləngidir. Hazırda dövlətin mülkiyyətdə payı təxminən 20% olsa da, məşğulluğun 50%-ni o təmin edir. Bu isə iqtisadi baxımdan qeyri-səmərəli və anormal göstəricidir”.
Xalid Kərimli deyib ki, belə vəziyyətdən çıxış yolu özəlləşdirmə prosesinin sürətləndirilməsi, dövlətin iqtisadiyyatdan çəkilməsi və biznes mühitinin azadlaşdırılmasıdır:
“Bununla yanaşı, subsidiyalar, güzəştli kreditlər və qrantlar mövcud olsa da, bu mexanizmlər real nəticə vermir. Məsələyə bir mütəxəssisin dediyi kimi baxsaq: “Xəstə uşağa nə qədər dərman versən də, əgər o sağlam həyat tərzi keçirmirsə, yenə də sağalmayacaq”. Eyni vəziyyət iqtisadiyyata da aiddir. Sahibkarlıq mühiti sağlam, azad və rəqabətli olmadıqca, nə qədər dəstək proqramı tətbiq olunsa da, real inkişaf baş verməyəcək”.

Fidan