Onkoloji xəstəliklərin artması səbəblər, erkən diaqnostika və skrininqin gücləndirilməsi ARAŞDIRMA

Son illərdə həm dünyada, həm də Azərbaycanda onkoloji xəstəliklərin artması ictimai sağlamlıq üçün ciddi narahatlıq doğuran məsələlərdən birinə çevrilib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, xərçəng halları hər il artmaqda davam edir və 2050-ci ilə qədər bu göstəricinin 35 milyona yaxınlaşacağı proqnozlaşdırılır. Xəstəliklərin artmasında həyat tərzi dəyişiklikləri, ekoloji amillər, qeyri-sağlam qidalanma və stress kimi faktorların mühüm rolu olsa da, ən təhlükəli məqam — xərçəngin gec mərhələdə aşkarlanmasıdır.

Məhz buna görə, erkən diaqnostika və skrininq proqramlarının gücləndirilməsi xərçənglə mübarizənin əsas istiqamətinə çevrilib. Erkən mərhələdə aşkarlanmış xərçənglərdə müalicə uğuru 70–90%-ə qədər yüksəlir, halbuki gec diaqnostika olunan hallarda sağalma şansı xeyli azalır. Bu baxımdan, dövlət səviyyəsində həyata keçirilən maarifləndirmə, profilaktik baxışlar və skrininq sistemlərinin təkmilləşdirilməsi hər bir ölkənin səhiyyə strategiyasında prioritet yer tutur.

Niyə onkoloji xəstəliklər artır?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Yaşlanma və əhali artımı — əhali yaşlandıqca xərçəng halları təbii olaraq artır. "GLOBOCAN 2022" məlumatlarına görə 2020-2022 dönəmində dünyada yeni xərçəng hallarının sayı təxminən 20 milyon səviyyəsindədir və 2050-yə qədər əhəmiyyətli artım proqnozlaşdırılır.

Risk amillərinin geniş yayılması — siqaret, alkoqol, piylənmə, fiziki aktivliyin azlığı, ultraprosses olunmuş qidaların artması və ətraf mühit təsirləri xərçəng riskini yüksəldir.

Diaqnostik imkanlar və hesabatlılıq — bəzi ölkələrdə diaqnostika və registrasiya yaxşılaşdıqca aşkarlanan hallar görünür şəkildə artır. Bu isə həm gerçək artımın, həm də qeydiyyatın yaxşılaşmasının qarışıq təsiridir.

Erkən diaqnostika və skrininqin əhəmiyyəti — niyə prioritetdir?

Erkən mərhələdə aşkarlanan xərçənglərdə müalicə nəticələri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşıdır: erkən diaqnostika → daha sadə və effektiv müalicə → az ölüm və daha yüksək sağqalma.

Skrininq yalnız test tətbiq etməklə bitmir — o, təşkilatlanmış proqram, keyfiyyətə nəzarət, laboratoriya və müalicə imkanları, izləmə və registr ilə birlikdə effektiv olur.

Hansı skrininq proqramları elmi cəhətdən sübut olunub?

Süd vəzi — mammografiya: yaş-intervalına görə təşkilatlanmış skrininq (çox ölkədə 50–69 yaş aralığı) ölümləri azaldır.

Ginekoloji — servikal xərçəng: HPV testinin və/və ya Pap testinin təşkilatlanmış tətbiqi servikal xərçəng insidensini və mortaliteti kəskin azaltmışdır. HPV peyvəndlə birlikdə bu xərçəng növünün aradan qaldırılması mümkün hədəfdir.

Kolorektal xərçəng: idrar/səth fekal immunokimyəvi test (FIT) ilə ilkin skrininq və müsbət hallarda kolonoskopiya ardıcıllığı effektivdir.

Ağciyər xərçəngi: yüksək riskli tüstü çəkənlərdə aşağı doza KT (LDCT) skrininqi bəzi ərazilərdə ölümləri azaltdığı üçün məsləhət görülür — amma resurs və infra struktur tələb edir.

Dünyada vəziyyət — əsas məqamlar

Həcmi və trend: "GLOBOCAN 2022"yə görə qlobal yeni xərçəng hallarının sayı və xərçəngə bağlı ölüm halları yüksəkdir. Xüsusən aşağı və orta gəlirli ölkələrdə 2050-yə qədər halların sürətli artımı olacaq. Bu, demoqrafik dəyişikliklər və risk amillərinin yayılması ilə əlaqəlidir.

Sistem fərqləri: yüksək gəlirli ölkələrdə təşkilatlanmış skrininq və müalicə sistеmləri sayəsində sağqalma göstəriciləri yaxşıdır. Aşağı/mərkəzi gəlirli ölkələrdə isə erkən diaqnostika, registrasiya və müalicə imkanları çatışmır.

Azərbaycanda vəziyyət — konkret faktlar

Epidemiologiya (qısa): IARC/GLOBOCAN və regional mənbələrə görə Azərbaycanda ən çox rastlanan xərçəng növləri:

Qadınlarda — süd vəzi ən çox yayılmış xərçəngdir.

Kişilərdə — ağciyər xərçəngi yüksək paya malikdir. Ümumi insidens və mortalitet göstəriciləri IARC ölkə faktşitlərində verilmişdir.

Servikal xərçəng / HPV: Azərbaycan üzrə HPV- və servikal xərçəng göstəriciləri barədə analizlər və faktşitlər mövcuddur — servikal xərçəng reproduktiv yaşlı qadınlarda diqqətəlayiq yer tutur. HPV peyvəndləməsinin tətbiqi və təşkilatlanmış ölkə səviyyəli vaksinasiya proqramının nə dərəcədə geniş olduğunu göstərən mənbələr məhduddur. Regional analizlər və HPV-centre hesabatları ölkə səviyyəsində statusu göstərir.

Qlobal olaraq xərçəng halları demoqrafik və həyat tərzi səbəblərindən artmaqda davam edəcək. Lakin məqsədli investisiya sayəsində əksər inkişaf etmiş ölkələrdə gördüyümüz sağqalma nisbətlərinə yaxınlaşmaq mümkündür.

Ayşən Sadıxzadə