Onlayn alış verişdə kibertəhlükə riski

Mütəmadi olaraq aparılan maarifləndirmə tədbirlərinə və edilən çox sayda xəbərdarlığa baxmayaraq, onlayn alış-veriş zamanı vətəndaşların kiberdələduzluqla üzləşməsi halları hələ də müşahidə olunur. Aparılan araşdırmalar və daxil olan müraciətlər göstərir ki, kiberdələduzlar saxta satış səhifələri yaradaraq müxtəlif məhsulları cəlbedici qiymətlərlə təklif edir, ödəniş alındıqdan sonra isə vətəndaşla əlaqəni kəsərək telefon nömrələrini və sosial şəbəkə hesablarını bloklayırlar.

Bu barədə Daxili İşlər Nazirliyinin (DİN) vətəndaşlara onlayn alış-verişlə bağlı xəbərdarlığında bildirilib. Qeyd olunub ki, bu kimi halların qarşısının alınması məqsədilə vətəndaşlara internet və sosial şəbəkələrdə rastlaşdıqları satış səhifələrinin etibarlılığını əvvəlcədən yoxlamaq, tanımadıqları və etibar etmədikləri şəxslərdən məhsul sifariş etməmək, xüsusilə əvvəlcədən ödəniş tələb edilən təkliflərə diqqət yetirmək tövsiyə olunur: "Məhsul sifariş etməzdən və ödəniş həyata keçirməzdən əvvəl satıcı barədə məlumatların, əlaqə vasitələrinin və təqdim olunan səhifənin həqiqiliyinin yoxlanılması vacibdir. Etibar edilməyən və ya həqiqiliyinə əmin olmayan səhifə və saytlara ödəniş edilməməli, bank kartı məlumatlarını, CVV/CVC kodunu, SMS vasitəsilə göndərilən təsdiq kodlarını və digər məxfi məlumatları üçüncü şəxslərlə paylaşmaq qəti şəkildə olmaz".

Son zamanlar beynəlxalq internet şəbəkəsi üzərindən həyata keçirilən alış-veriş zamanı alıcıların dələduzluq yolu ilə aldadılması və pul vəsaitlərinin ələ keçirilməsi hallarına təsadüf olunur. Onlayn alış-veriş bir tərəfdən insanlara rahatlıq və geniş seçim imkanı təqdim etsə də, digər tərəfdən onların hüquqlarının pozulması riskini artırır.

Azərbaycan İnternet Forumunun prezidenti Osman Gündüz deyir ki, son dövlərlər Azərbaycanda da sosial media üzərindən ticarət edənlərin sayı kəskin şəkildə artıb. Artıq bir çoxları alış-verişini xüsusilə də "İnstagram" vasitəsilə onlayn şəkildə həyata keçirir. Əslində bu, normal yanaşmadır. Əgər xidmət qane edirsə, bu addımı təqdir etmək olar. İnsanların rəqəmsal, elektron ticarətə marağının artması, onların daha çevik, effektiv üsulla alış-verişini təmin etməsinə xidmət edir".

Ekspertin dediyinə görə, əgər onlayn alış-veriş zamanı aldatma, dələduzluq, etibardan sui-istifadə varsa, o zaman bu, qınanılacaq məsələdir: "Ona görə də insanlar sosial şəbəkələr üzərində olan internet mağazalardan alış-veriş edərkən daha diqqətli olmalıdırlar. İlk öncə qısa müddət müəyyən araşdırma aparmaq, mağazanın kontaktı, əks əlaqə imkanlarının, nə vaxt yarandığının, sahibinin kimliyi haqqında məlumatlı olmaq vacibdir. Bundan əlavə, mağaza ilə bağlı rəylərə baxmaq, axtarış sistemi ilə məlumat toplamaq olar. Üçüncü addım ilkin məktublaşma ola bilər. Bu vasitə ilə alış-veriş şərtləri, onların çatdırılması, məhsulun tərkibi, onu alana qədər intehlakçının hüququnun necə qorunacağı, məhsul bəyənilmədikdə onun geri qaytarmaq imkanı, pulu geri almaqla bağlı yazılı şəkildə suallara cavab tapmaq mümkündür".

O.Gündüz qeyd edib ki, alış-veriş etdikdə istifadə olunan kredit kartlarından ehtiyatlı olmaq lazımdır: "İlkin vaxtlarda böyük vəsaitlər olan kartlarla alış-verilş etmək doğru olmaz. Bunun üçün ayrıca kartların olması məsləhətlidir. İnternet vasitəsilə alış-veriş edərkən vətəndaşların diqqət yetirməsi vacib olan məsələlərdən biri insanların sosial mediada olan mağazalarda vergidə qeydiyyatdan keçmələridir. VÖEN-in orada qeyd olunması artıq vətəndaşın etibar etməsi üçün əsas şərtlərdən biri ola bilər. Hesab edirəm ki, İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən bu cür mağazaların vergidən azad olunaraq uçot işinin aparılması faydalı ola bilər. Bizim əsas çağırışımız bu cür qurumların qeydiyyata düşməsi, bəlli bir müddətdə vergidən azad olunması ilə bağlıdır. Artıq onların uçota düşməsi, şəffaflıq, hökumətin nəzarəti üçün əlavə alətdir. Onların vəziyyəti yaxşılaşdıqdan sonra vergi məsələləri də şamil oluna bilər".

İqtisadçı ekspert Xalid Kərimli bildirib ki, rəqəmsal imkanların genişlənməsi ilə paralel olaraq kiberdələduzluq üçün də yeni imkanlar yaranır. Bu gün əsas problemlərdən biri insanların saxta satış səhifələri və müxtəlif aldadıcı kampaniyalar vasitəsilə həm pullarını, həm də bank və şəxsi məlumatlarını itirməsidir: "Kiberdələduzların əsas məqsədi təkcə vətəndaşın hesabından pul çıxarmaq deyil. Bəzən daha böyük risk şəxsin bank kartı, mobil telefon nömrəsi, elektron poçt ünvanı, hesab məlumatları və digər şəxsi informasiyalarının əldə edilməsidir. Bu məlumatlar sonradan başqa dələduzluq sxemlərində də istifadə oluna bilər. Xüsusilə sosial şəbəkələr üzərindən həyata keçirilən satışlar diqqət tələb edir. Saxta səhifələr real mağazaların adından və loqosundan istifadə edə, peşəkar hazırlanmış reklamlar yerləşdirə və hətta saxta müştəri rəyləri yarada bilərlər. İstehlakçı məhsulun həqiqətən mövcud olduğunu düşünərək ödəniş etdikdən sonra həmin səhifə bağlana və satıcı ilə əlaqə yaratmaq mümkün olmaya bilər. Digər geniş yayılmış üsul isə saxta endirim və kampaniyalardır. Məhsulun real bazar qiymətindən xeyli aşağı qiymətə təklif edilməsi insanlarda fürsəti qaçırmamaq düşüncəsi yaradır. Dələduzlar məhz bu psixoloji məqamdan istifadə edərək vətəndaşı tez qərar verməyə sövq edirlər. "Kampaniya yalnız bu gün keçərlidir", "son bir neçə məhsul qalıb" kimi ifadələr insanın məhsulu araşdırmadan ödəniş etməsinə səbəb ola bilər. Burada vətəndaşların ən böyük səhvlərindən biri tələskən davranmaqdır. Onlayn alış-veriş zamanı istehlakçı satıcının kim olduğunu, şirkətin real əlaqə məlumatlarının olub-olmadığını, məhsulun qaytarılması və ödəniş şərtlərini araşdırmalıdır. Naməlum şəxslərin göndərdiyi keçidlərə daxil olmaqdan, şübhəli saytlarda kart məlumatlarını yazmaqdan və tanımadığı şəxslərə təsdiq kodlanı göndərməməlidirlər".

Ekspertin dediyinə görə, kiberdələduzluqla mübarizədə əsas istiqamətlərdən biri rəqəmsal savadlılığın artırılması olmalıdır. İnsanlara yalnız "ehtiyatlı olun" demək kifayət deyil. Onlara konkret olaraq saxta saytın necə tanınması, şübhəli keçidin hansı əlamətlərinin olması, hansı məlumatların heç bir halda paylaşılmaması və dələduzluqla qarşılaşdıqda hansı addımların atılması izah edilməlidir. Xüsusilə yaşlı insanların və rəqəmsal texnologiyalardan daha az istifadə edən şəxslərin maarifləndirilməsinə diqqət artırılmalıdır. Çünki dələduzlar bəzən məhz texnologiyadan istifadəsi məhdud olan insanları hədəf seçirlər. Ailə daxilində də bu istiqamətdə maarifləndirmə aparılması vacibdir.

Onlayn alış-verişdən imtina etmək problemin həlli deyil. Əksinə, rəqəmsal ticarətin inkişafı müasir iqtisadiyyat üçün mühüm imkanlar yaradır. Əsas məsələ bu imkanlardan təhlükəsiz istifadə etməkdir. İstehlakçı rahatlıqla təhlükəsizlik arasında balans yaratmalı, satıcını və ödəniş platformasını yoxlamadan maliyyə əməliyyatı həyata keçirməməlidir.

Sevinc QARAYEVA