Onlayn ödəniş qəpiyi sıradan çıxarır?

Son bir neçə ildə kart və onlayn ödəniş sistemindən geniş istifadə olunması dövriyədə olan xırda pulların əhəmiyyətini xeyli azaldıb. Bu gün xüsusən də 1, 3, 5 qəpik kimi kiçik məbləğlərdən insanlar çox az-az istifadə edirlər. Nəğd alış-veriş zamanı da insanlar çox vaxt pulun qalığı kimi qaytarılan bu qəpikləri götürmürlər. Bir, üç qəpiyə heç nə almaq mümkün olmadığı üçün insanlar bu xırda pulları cüzdanlarında da daşımırlar.

1 qəpiyi istehsal etmək üçün dövlət onun dəyərindən artıq vəsait xərcləyir

İqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərlinin sözlərinə görə, bu gün qəpiklərin istehsal olunmasının maya dəyəri öz nominal dəyərindən daha çoxdur. Yəni 1 qəpiyi istehsal etmək üçün dövlət onun dəyərindən artıq vəsait xərcləyir. Bu səbəbdən də onun istehsalının dayandırılması sərfəli olar. Lakin yaxın zamanlarda buna gedilməsi real görünmür: "Azərbaycan Mərkəzi Bankı da qəpiklərin hazırlanmasını sifariş verərkən bütün bunları nəzərə alır. 1 və 3 qəpikliklərin xərci dəyərindən çoxdur. Amma ümumi sifarişdə Mərkəzi Bankın xərci pulların dəyərindən çox olmur. Təkrar edirəm, kiçik qəpiklərin istehsal xərci ilə bağlı yaranan ziyan böyük əskinaslarda əldə edilən mənfəət hesabına aradan qaldırılır. Son illərdə ölkədə POS-terminalların sayı xeyli artıb. Onlayn alış-veriş platformaları geniş şəkildə istifadə olunur. Bu gün üçün kağız pullardan istifadə öz aktuallğını qoruyub saxlasa da, xırda pullar üçün bunu demək bir qədər çətindir. Xırda qəpiklər ictimai nəqliyyatda, həm də ticarət obyektlərində demək olar ki, çox az istifadə edilir. Nəticədə insanlarda qəpiklərə ehtiyac azalır. Qeyd edim ki, rəqəmsallaşmanın geniş yayıldığı bu dövrdə 1, 3 və 5 qəpiklərin yavaş-yavaş dövriyyədən çıxması mümkündür. Dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkələrində bununla bağlı bir sıra addımlar atılıb. Gələcək zamanlarda Azərbaycanda da buna gedilə bilər. Beynəlxalq praktikada bu var və gələcəkdə ondan istifadə edilə bilər".

1, 3, 5 qəpiklərin dövriyyədən çıxarılması bahalaşmaya səbəb olar

İqtisadçı ekspert Akif Nəsirlinin dediyinə görə, kiçik nominasiyalı, yəni 1, 3, 5 qəpiklərin dövriyyədən çıxarılması bazarda qiymət dəyişkənliyinə gətirib çıxaracaq: "Bu gün o xırda pullar müəyyən hesablamalarda dürüstlük və şəffaflıq baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir. Onların dövriyyədən çıxarılmasının tərəfdarı deyiləm. Bundan əlavə, 1, 3, 5 qəpiklərin dövriyyədən çıxarılması bazarda bahalaşmaya gətirib çıxarar. 1, 3, 5 qəpiklər olmasa, daha çox bahalaşma ola bilər. 1, 3, 5 qəpiklər olmasa, deməli, 10 qəpikdən başlamalıdır məhsullar. Bu, avtomatik belə olacaq. Nəticədə hər şeydə 10 qəpik bahalaşar. Bu səbəblə qəpiklərin qalması və istifadəsinə ehtiyac var".

Ekspert vurğulayıb ki bütün dövlətlərin bank sistemində maya dəyərindən baha başa gələn xırda pullardan istifadə olunur. Bu, bu gün də belədir: "Əksər ölkələrdə 1 və 5 sentlik, 1 və 2 qəpiklik kimi sikkələrin hazırlanması üçün istifadə olunan xammal, enerji, emal və logistika xərcləri həmin sikkənin üzərində yazılmış nominal dəyərdən daha baha başa gəlir. Xarici ekspertlər hesab edirlər ki, xırda nominal sikkələrin dövriyyədə qalması rəsmi qiymət artımını yavaşlatdığı görüntüsünü yaradır. Eyni zamanda inflyasiya təzyiqlərinə psixoloji sipər ola bilir. Ona görə də baha başa gəlməsinə baxmayaraq, xırda pullar istehsal olunur". 

İqtisadçının dediyinə görə, dünya ölkələrinin çoxu nağdsız ödəniş sisteminə keçib. Azərbaycanda da demək olar ki, insanların böyük əksəriyyəti kartla ödəniş edirlər. Kiçik məzənnəli qəpiklər iri supermarketlərin rəqabət bazarı üçün vacibdir. Buna görə, marketlər xırda pulları almaqda maraqlıdırlar.

Xırda nominallı metal pul nişanlarının dövriyyədən çıxarılması planlaşdırılmır

Azərbaycan Mərkəzi Bankından verilən məlumata görə, son illərin statistik göstəriciləri metal pul nişanlarının dövriyyədəki həcminin artım tendensiyasını təsdiqləyir. Belə ki, 1, 3 və 5 qəpiklərin dövriyyədəki ümumi həcmi məbləğcə əvvəlki il ilə müqayisədə müvafiq olaraq 2023-cü ildə 9 faiz, 2024-cü ildə isə 7.2 faiz, 2025-ci ilin ilk 8 ayı ərzində isə ilin əvvəlinə nisbətən 5 faiz artıb: "Mərkəzi Bankda kiçik nominallı qəpiklərin gündəlik ödənişlərdə payı üzrə ayrıca uçot aparılmır. Bununla belə, mövcud məlumatlara əsasən, nağd pul dövriyyəsinin təxminən 0.05 faizi 1, 3 və 5 qəpiklik metal pul nişanlarının payına düşür. Bu nominallar daha çox pərakəndə satış məntəqələrində əhali tərəfindən gündəlik ödənişlərdə istifadə olunur".

Həmçinin vurğulanıb ki, mövcud iqtisadi şərtlər nəzərə alınaraq, onların dövriyyədə saxlanılması vacib hesab edilir. Bununla yanaşı, milli valyutanın nominal strukturu onun funksiyalarının daha səmərəli yerinə yetirilməsi məqsədilə Mərkəzi Bank tərəfindən mütəmadi olaraq təhlil olunur.

Rəqəmlər göstərir ki, gündəlik həyatda istifadəsi az görünsə də, kiçik nominallı qəpiklər hələ də tədavüldə aktiv qalmaqdadır.

Sevinc QARAYEVA