Onu yaman tutub şeir havası…

Əkbər QOŞALI

Şair Ramiz Qusarçaylı çağdaş Azərbaycan poeziyasında milli yaddaşın, bayraq təəssübünün, vətənkeşlik duyğusunun təsirli poetik daşıyıcılarından biridir. Onun “Azərbaycan bayrağı” şeiri müstəqillik illərimizin bayraq himni kimi səslənmiş, dərs vəsaitlərinə düşmüş, sonrakı illərdə “Vətən” və “Zəfər” poetik xətti ilə bütöv bir milli-poetik salnaməyə çevrilmişdir. Hətta, onun ünvanına “Bayraq şairi”ni ilk dəfə, bu sətirlərin yazarı, 2012-ci ildə Qubada demiş olmalı… Həmin vaxt “Teleqraf”a müsahibə verən şairin üzləşdiyi “Sizin təxəllüsünüz Qusarçaylıdır, özünüz Qubada doğulmusuz, bəs Qudyalçay sizdən inciməzmi?” kimi “xoş çətin sual”ın meydana çıxmasında da fikir payımız vardır).

Qusarçaylı ilə Qoşalının qiyabi tanışlığı daha öncəki illərə dayansa da, ~20 ilə yaxındır doğmalığımız, dostluq-qardaşlığımız vardır. Nə yaxşı vardır!

Bəli, ünlü “Azərbaycan bayrağı” şeirində şair bayrağı “İstiqlalın əbədiyyət sancağı”, “and yeri”, “iman yeri” kimi tanıdır; o, Şuşada bayrağın qonduğu daşı “pir” sayacağını söyləyirdi. Bax, bu misralar, haqlı olaraq sonradan Zəfər poeziyasına keçidin mənəvi başlanğıcı kimi görünür.

Yeni kitab – “İki gül” isə – Ramiz Qusarçaylının poetik dünyasında iki ana xətti birləşdirir: biri Vətən, tarix, bayraq, Zəfər xətti; digəri isə təbiət, sevgi, muğam, saz, kənd yaddaşı və insanın iç aləmi...

Bu kitabda şairin Vətən anlayışı coğrafi sınırları aşaraq, taleyin özünə çevrilir.

“Öz göyüm var, öz mələyim,

Öz xəttim var, öz lələyim…” misralarında Vətən həm göy, həm yazı, həm məzar, həm də mənlik kimi görünür – elə deyilmi? –Yəni şairin xəyalı öz göyündə, öz qanadında uçub… Ardınca gələn

“Davam nə can davasıdı,

Nə də yorğan davasıdı,

Azərbaycan davasıdı…”

misraları isə fərdi ağrını milli məsuliyyətə çevirir. Bu baxımdan, Ramiz Qusarçaylıda vətəncanlılıq bir varlıq biçimidir; şair Vətəni yazmır, Vətənin içindən danışır, Vətəni könlündən keçirir, Vətənini köksündə bəsləyir.

Şairin “Səni Şuşa-Şuşa qaytardım, Vətən,

Qarabağ-Qarabağ qaytardım səni”

misraları artıq Zəfərdən sonrakı Azərbaycan insanının mənəvi hesabatı kimi gəldi mənə...

“İki gül”ün kulturoloji dəyəri ondadır ki, Ramiz Qusarçaylı milli kimliyi yalnız siyasi qavram olaraq poetikləşdirmir, onu dil, muğam, saz, təbiət, kənd, dağ, bulaq, gül, balaban, segah, təcnis və qoşma yaddaşı ilə birlikdə təqdim edir. “Yastı balaban”, “Yetim Segah”, “Mahur-hindi”, “Şəddi-Şahnaz”, “Bəstənigar” kimi şeirlərdə muğam adları xalq ruhunun səs yaddaşı təsiri bağışlayır. Örnək versək,

“Muğam Rəbbin səs rəngidi,

Səs də ruhun ahəngidi”

misraları bu baxımdan kitabın estetik açarlarından biri sayıla bilər.

“İki gül”də təbiət də, necə deyərlər, dekorasiya kimi çıxış etmir; o, şairin mənəvi özkeçmişidir. “Gəl oxuyaq saz dilində”, “Gilanar”, “Yaşıl”, “Gül, adam belə”, Tovuzun eyniadlı kəndinə ismarladığı “Qandallar” kimi şeirlərdə təbiət insanın iç səsi ilə danışır. Dağ, çay, gül, bənövşə, bulaq, yağış, qaya… – hamısı Ramiz Qusarçaylı poeziyasında milli duyğunun canlı elementləridir. Şair torpağı (və ayağı bu torpaqda, başı ağ buludda olan hər doğma təbiət hadisəsini…) ana dili kimi eşidir, duyur, dinləyir və şeirə çevirir.

“İki gül”ün, qərənfilin və xarıbülbülün dialoqunun – can ətri alış-verişinin fəlsəfi mərkəzində iki böyük duyğu dayanır: gözəllik və məsuliyyət. Gözəllik və məsuliyyət bir cümlədə və ilk baxışda qəribəmi görsənir? – Əslində, dərində belə deyil. Gözəllik – gülün, sazın, muğamın, təbiətin, sevginin, məsuliyyət isə bayrağın, şəhidin, Vətənin, tarix qarşısında cavabdehliyin içindədir. Ona görə “İki gül” bir poetik toplu olmaq etibarıyla, çağdaş Azərbaycan insanının ruh xəritəsidir: bir gül yaddaşdır, bir gül ümiddir; bir gül Vətənin şəhid nəfəsidir, bir gül Zəfərdən sonra açan sabahdır.

Beləliklə, Ramiz Qusarçaylı poeziyasında bayraq göydə dalğalanan rəmz olmaqdan çıxır, insanın vicdanında dalğalanan mənəvi ölçü-ülgüyə çevrilir.

“…Bu dağlar qardaşım, bu çaylar bacım,

Özündən gəlməyən özündən qaçır.

Zaman qapımızda əlində qayçı...

Hər adi ölçüyə, ülgüyə gəlsək

Sən kimə gərəksən,

Mən kimə gərək?!” – Vaxtilə Məmməd Araz Xudu Məmmədova ünvanladığı şeirdə belə deyirdi…

Bəli, mənəvi ölçü-ülgüyə çevrilmədən danışırdıq.

“İki gül” bu ölçünün yeni kitab halıdır – Vətənin, sözün, sazın, muğamın və Azərbaycan ruhunun iki ləçəkli, amma çoxqatlı poetik çiçəyi…

Ramiz Qusarçaylı poeziyasında Vətən insanın ruh yaddaşı, yığvalı və mənəvi kimliyidir.

Ramiz Qusarçaylı poeziyasında Şuşa qutsal estetik məkandır:

“Hər daşın üstündə şəhid nəfəsi,

Hər daşın altında şəhid qanı var.” –

Bu misralar eynən “Şəhidlər ölmədi, Vətən bölünmədi!” aydınlığıdır. Şuşa burada həm tarixdir, həm vicdan, həm də milli yaddaşın metafizik ünvanı…

Ramiz Qusarçaylının təbiət şeirləri sanki milli ruhun ekologiyasıdır:

“Gəzirəm şeirimin gül ləklərini,

Heyrətim könlümü qana çevirir.”

və ya:

“Şəhərin zərində üzən lək kimi

Düzəsən sətrinə gül adlarını…”

Bu poetik örnəklərdə təbiət və söz arasında mistik bağlılıq yaranır. Gül artıq botanikadan çıxır, poetikanın yaddaşına əkilir... Musa Yaqubda, Zəlimxan Yaqubda olduğu kimi. – Budur, Qusarçaylı hər iki Yaqubun ruhunu şad edir:

Tənha bir çiçəyin yuxusu şehli,

Şehli yuxulardan keçirəm mən də.

Nəmli yovşanların qoxusu şehli,

Yovşan qoxusunu içirəm mən də…

Kitabın ən maraqlı kulturoloji qatlarından biri isə bu sətirlərin yazarına da xas (və çox doğma!) Turan duyğusudur. “Saxalar-Yakutlar” şeirində Ramiz Qusarçaylı çağdaş Türk dünyasını poetik coğrafiya kimi düşünür:

“Mənə gəl-gəl deyir Turan elləri,

Səsləyir Saxalar – Yakutlar məni.”

Burada Turan romantik şüar təsiri bağışlamır; Turan – dillərin, coğrafiyaların, yaddaşların ruh birliyidir.

Beləcə, “İki gül” Azərbaycan ruhunun poetik xəritəsidir. Bayraqdan başlayan yol burada muğama, Şuşaya, Turana, bulağa, segaha, şəhid nəfəsinə, gül qoxusuna qədər uzanır. Ramiz Qusarçaylı isə bu yolun həm şairi, həm yolçusu, həm də sazlı salnaməçisidir… Nə yaxşı, belədir!

“Məni yaman tutub şeir havası,

Göyləri qanımla silməyim gəlir.

Davam gül davası, çiçək davası

Düşüb bir çəmənə ölməyim gəlir…”