Onun məzarından 9 kiloqramlıq bürünc balta tapıldı KONKRET

1976-cı ildə arxeoloqlar Çin arxeologiyası tarixində ən mühüm kəşflərdən birinə imza atdılar. Müasir Anyan şəhəri yaxınlığında, qədim İnsyü şəhərinin xarabalıqları ərazisində e.ə. XIII–XII əsrlərə aid, demək olar ki, toxunulmamış məzar aşkar edildi.

Bu məzar Şan sülaləsinin hökmdarı U Dinin həyat yoldaşı, tanınmış hərbi komandan və dini mərasimlərin iştirakçısı Fu Haoya məxsus idi.

Dövrün əksər hökmdar məzarlarından fərqli olaraq, bu dəfn yeri qədim zamanlarda qarət edilməmişdi. Məhz buna görə arxeoloqlar Şan sülaləsi aristokratiyasının həyat tərzi, sərvəti, hərbi təşkilatlanması və dəfn mərasimləri haqqında son dərəcə zəngin məlumat əldə edə bildilər.

Fu Haonun adı məzarının aşkar edilməsindən xeyli əvvəl tarixçilərə məlum idi. Onun haqqında məlumatlara falçılıq mərasimlərində istifadə edilən tısbağa çanaqları və heyvan sümükləri üzərindəki qədim yazılarda dəfələrlə rast gəlinirdi. Bu yazılar Şan sarayında gələcəyi proqnozlaşdırmaq və mühüm qərarlar qəbul etmək üçün istifadə olunurdu.

Həmin mətnlərdən məlum olur ki, Fu Hao hərbi yürüşlərə rəhbərlik edib, minlərlə döyüşçüyə komandanlıq edib və qonşu xalqlara qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak edib. Bununla yanaşı, o, mühüm dini vəzifələri də yerinə yetirib. O cümlədən hökmdar sülaləsinin əcdadlarına qurban verilməsi mərasimlərində iştirak edib.

Beləliklə, Fu Hao sadəcə hökmdarın nüfuzlu həyat yoldaşı olmayıb. O, özünəməxsus siyasi nüfuza, hərbi səlahiyyətlərə və dini statusa malik müstəqil tarixi şəxsiyyət idi.

Doqquz kiloqramlıq bürünc balta – hərbi hakimiyyətin simvolu

Məzarın ən diqqətçəkən tapıntıları arasında yue tipli iri bürünc döyüş baltaları xüsusi yer tutur. Onlardan birinin çəkisi təxminən doqquz kiloqram idi.

Qədim Çində belə baltalar yalnız silah hesab edilmirdi. Onlar hərbi hakimiyyətin, komandanlıq səlahiyyətinin və yüksək statusun rəmzi idi. Eyni zamanda, bu cür baltalar ritual edamlarla da əlaqələndirilirdi.

Fu Haonun baltalarından birinin üzərində iki fantastik, əjdahaya bənzər varlıq təsvir edilib. Onların açıq ağızları arasında isə insan başı yerləşir. Bu təsvirlər dövrün dini dünyagörüşü və simvolik sənət ənənələri baxımından xüsusi maraq doğurur.

Ümumilikdə məzarda təxminən 130 bürünc silah aşkar edilib. Bu qədər silahın dəfn əşyaları arasında olması Fu Haonun hərbi nüfuzunun və cəmiyyətdə tutduğu yüksək mövqenin göstəricisidir.

Təxminən iki min dəfn əşyası

Arxeoloqlar məzarda ümumilikdə 1928 əşya qeydə alıblar. Tapıntılar arasında müxtəlif materiallardan hazırlanmış qiymətli əşyalar yer alırdı:

468 bürünc məmulat – ritual qablar və silahlar da daxil olmaqla; 755 nefrit əşya; 564 sümük məmulatı; 63 daş əşya; fil sümüyündən hazırlanmış məmulatlar, keramika və müxtəlif bəzək əşyaları.

Bundan başqa, təxminən 6900 kauri ilbizi qabığı da tapılıb. Həmin dövrdə bu qabıqlar Çində həm dəyərli əşya, həm də mübadilə vasitəsi kimi istifadə olunurdu.

Nefrit nümunələri isə xüsusi elmi maraq doğurur. Onların bir qismi Fu Haonun ölümündən bir neçə əsr əvvəl hazırlanmışdı. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, qədim zadəgan ailələri belə əşyaları nəsildən-nəslə ötürülən, xüsusi nüfuza malik qiymətli əşyalar kimi qoruyub saxlayırdılar.

Məzarın ən qaranlıq sirri: 16 insan qurbanı

Dəfn mərasiminin ən dəhşətli tərəfi isə məzarda insan qalıqlarının aşkar edilməsi idi. Arxeoloqlar burada qurban verilmiş 16 insanın, eləcə də altı itin qalıqlarını tapdılar.

İnsan qalıqlarının məzar kompleksinin müxtəlif hissələrində yerləşdirilməsi onların təsadüfən basdırılmadığını, əvvəlcədən planlaşdırılmış ritualın tərkib hissəsi olduğunu göstərir.

Şan sülaləsi dövründə insan qurbanları dini mərasimlərin mühüm elementlərindən biri idi. Həmin dövrün dini təsəvvürlərinə görə, vəfat etmiş hökmdarlar və onların ailə üzvləri əcdadlar dünyasında yaşamağa davam edir, nəsillərinin taleyinə və gündəlik həyatına təsir göstərirdilər.

Bu baxımdan, Fu Haonun məzarı qədim Çin cəmiyyətində hərbi hakimiyyətin, dini inancların və zorakılığın nə qədər sıx bağlı olduğunu nümayiş etdirən mühüm tarixi sübutdur.

Arxeoloqlar məzarın Fu Haoya məxsus olduğunu necə müəyyənləşdirdilər?

Bu sualın cavabını bürünc əşyalar üzərindəki yazılar verdi. Tapıntıların bir çoxunda Fu Haonun adı, digərlərində isə onun ölümündən sonra istifadə edilən titulları qorunub saxlanılmışdı.

Həmin yazıların falçılıq sümükləri üzərindəki mətnlərlə müqayisəsi arxeoloqlara məzarı konkret tarixi şəxsiyyətlə əlaqələndirməyə imkan verdi.

Bu, qədim tarix üçün olduqca nadir hadisədir. Çünki arxeoloji tapıntılar vasitəsilə əldə edilən məlumatları yazılı tarixi mənbələrlə birbaşa tutuşdurmaq mümkün olub. Beləliklə, Fu Haonun həyatı, fəaliyyəti və dəfni haqqında məlumatlar bir-birini tamamlayıb.

2026-cı ilin oktyabrında, məzarın aşkar edilməsinin 50-ci ildönümü münasibətilə Anyanda Fu Hao və Şan sülaləsi cəmiyyətinə dair yeni tədqiqatlara həsr olunmuş beynəlxalq elmi forum keçirilib.

Fu Haonun məzarı bu gün də qədim Çin tarixinin ən mühüm arxeoloji abidələrindən biri hesab olunur. O, qadınların minilliklər əvvəl belə yüksək hərbi və siyasi vəzifələr tuta bildiyini göstərən nadir tarixi sübutdur.

Lakin bu məzar yalnız qüdrətli bir qadın sərkərdənin həyatından xəbər vermir. Onun içərisində qorunub saxlanılan insan qurbanlarının qalıqları və ritual əşyalar həm də Şan hökmdarlarının hakimiyyətinin dini əsaslarını, həmin dövrün qəddar adət-ənənələrini və cəmiyyətin mürəkkəb dünyagörüşünü üzə çıxarır.

Hazırladı: Ağagül Mürsəlov,

KONKRET.az