Ortaq türk əlifbası rəsmiləşməyə hazırdır Əkbər Qoşalı

Kitablar, dərsliklər və media gözləyir

Ortaq türk əlifbası latın qrafikası əsasında, bütün türk xalqlarının dil xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq tərtib edilib 

Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının ölkəmizdə keçirilən 12-ci Zirvə Toplantısı yaddaqalan hadisələr, açıqlamalarla zəngin oldu. Sevindirici xəbərlərdən biri də ortaq türk əlifbasının qəbulunun tezləşdirilməsi ilə bağlı Türkiyə Cümhuriyyətinin Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın çağırışı idi. R.T.Ərdoğan çıxışı zamanı ortaq türk əlifbasının yaradılması prosesinin sürətləndirilməsinin vacib olduğunu deyib. Türkiyə prezidenti çıxışı zamanı bildirib ki, “biz ortaq türk əlifbasının yaradılması prosesini sürətləndirməliyik”. R.T. Ərdoğan, həmçinin, “Oğuznamə” və məşhur qırğız  yazıçısı Çingiz Aytmatovun əsərlərinin ortaq türk əlifbası ilə nəşr olunduğunu söyləyib. Xatırladaq ki, bu nəşrlər Zirvə Görüşündə iştirak edən hər bir dövlət başçısına təqdim edilib. Türkiyə prezidenti çıxışı zamanı həmçinin yeni bir təklif irəli sürüb, qeyd edib ki, 15 dekabr Ortaq Türk Dili Günü kimi təsis edilsin. 

Ortaq türk əlifbasının formalaşması prosesinin sürətləndiyini məmnunluqla qarşıladığını deyən Uluslararası “Alaş” Ədəbiyyat mükafatı laureatı, şair-publisist Əkbər Qoşalı “Sherg.az”a açıqlamasında bir neçə məqama aydınlıq gətirdi:  

- 34 hərfdən ibarət ortaq türk əlifbası üzərində iş tamamlanıb. İlk növbədə deyim ki, bu, ilk iş deyil. 1991-ci ildən başlayaraq, bəlkə ondan da əvvəl, dar çərçivədə bu barədə danışılırdı, axtarışlar vardı, ayrı-ayrı şəxslər arasında məsləhətləşmələr olurdu. Ancaq 1991-ci ildən bəri bu günədək gələn bir yol peşəkar xətt üzrə inkişaf etməkdə, davam etməkdədir. Türk dövlətləri üçün indi yeni bir dönəmdir. Ortaq türk qurumları, onların müəyyən keçmişləri var, strukturlaşıblar, müəyyən təcrübə qazanıblar. Beləliklə, 1991-ci ildən bəri şərti olaraq adlandırdığımız ortaq türk əlifbası üzərində daha peşəkarcasına, ortaq türk qurumları üzərindən işləmək imkanı yaranıb. Həm də zaman çox şeyi yerinə qoyur, çox şeyi həll edir. Bu məsələyə təkcə elmi cəhətdən, humanitar təfəkkürlə yanaşmayaq. Ümumi beynəlxalq durum bizə müəyyən impulslar verməkdədir. Qarşıda bizi yeni bir mərhələ  gözləməkdədir. Biz türk dövlətləri birliyinin daha da möhkəmlənəcəyinə inanırıq. Əgər birgə yola çıxmışıqsa, bizim öz aramızda daha sıx iş birliyi qurulmasına ehtiyac var. Heç şübhəsiz ki, əlifba və dil bu birliyin əsas təməl daşlarından birini təşkil etməkdədir.

Ə.Qoşalı qeyd etdi ki, ortaq türk əlifbası latın qrafikası əsasında, bütün türk xalqlarının dil xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq tərtib edilib: 

- Bilirsiniz ki, qardaş Türkiyədə latın qrafikası əsasında formalaşmış əlifbadan istifadə olunur. Azərbaycanda da bu, belədir. Bizim ölkəmizdə hələ sovetlərin ilk illərində - 10 il latın qrafikasından istifadə olunub. Bu qrafika ilə nəşr olunmuş kitablar var. Sonra isə məlumdur ki, sovet məkanında ümumi bir qərarla, bəzi dövlətlər istisna olmaqla, bütün türk dövlətlərində əlifba dəyişikliyi həyata keçirildi və kiril əlifbasına keçildi. Lakin Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra, 1990-cı illərdən latın qrafikasına keçdi. Türkmənlər də həmçinin, latın qrafikasına keçdilər. Qazaxlar, özbəklərdə isə latınla kiril paralel işlənirdi. Bu gün də belədir. Rəsmi qərar var, latın qrafikasına keçidlə bağlı, amma tam keçid yoxdur. Bizdə də bir müddət belə olmuşdu, tam keçid formalaşana qədər həm kiril, həm də latın qrafikası işlənirdi, sonra ikilik aradan qalxdı, latın qrafikasına tam keçid həllini tapdı. Ümidvarıq ki, öndə Qırğızıstan olmaqla digər türk dövlətləri də tamamilə latın qrafikasına keçəcəklər. Ortaq türk əlifbasının qətiləşməsi ilə bu dövlətlər daha anlaşılan, daha qəbuledilən əlifbaya birbaşa keçid etmək imkanı əldə edirlər. Hamımız deyirik latın qrafikalı əlifba, amma məsələn, Türkiyədə “ə” səsi var, amma bu səsin qrafik işarəsi yoxdur. Və yaxud “x” hərfi, Türkiyə əlifbasında yoxdur. Eləcə də yumşaq “k” səsi yoxdur. Türküstandakı türkmən qardaşlarımız ingilislərin “w” hərfindən istifadə edir, bitişik “u-i” səsi üçün. Səhv etmirəmsə,  qazaxlar, hətta deyəsən, özbəklər də bu hərfdən istifadə edir. Məsələn, əlifbanın formalaşmasında məhz Azərbaycan dilinin özəlliyi, xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq 4 yeni hərf qəbul edilib. Türk dillərinin xüsusiyyəti nəzərə alınaraq “sağırnun” - kar “n” hərfi əlavə olunub. “u-i” hərflərini birgə ifadə edən “u” üstündə 1 xətt də bu 2 hərfin birləşməsini ifadə edəcək, Anadolu əlifbasında isə 6 hərfdən söhbət gedir. Hamı üçün qəbul edilmiş əlifba 34 hərfdən ibarətdir. Azərbaycan üçün 32 hərf yetərlidir. Biz o əlifbadan 32 hərfi götürürük.

Ortaq türk əlifbasının üstünlüklərini qeyd edən Ə.Qoşalı bildirdi ki, müstəqil türk dövlətlərinin hamısı bu əlifba əsasında eyni səsi eyni işarə ilə qəbul edərək ümumtürk birliyinə, əlifba və dil birliyinə ən böyük töhfəni vermiş olacaqlar: 

- Artıq elmi dairələr ortaq türk əlifbasının hansı hərflərdən ibarət olduğunu bilir. Bu əlifba hamını əhatə edəcək səviyyədədir. Bu qərar Türk Dil Qurumu, Beynəlxalq Türk Akademiyası, Türk Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən qəbul olunub. Qalır qərarın rəsmiləşməsi. Hər bir türk dövlətində bu qərar müvafiq qurumlar tərəfindən rəsmiləşməlidir. Fərqli qurumlar ola bilər, çünki hər ölkədə qanunvericiliyin tələbləri dəyişkəndir. Əlifbadan istifadəyə səlahiyyətli orqan icazə verməli, təsdiq etməlidir. Sonra dərsliklər, çap mediası, kitabların nəşri ilə bağlı bu əlifba üzərindən işə başlanılmalıdır. Maariflənmə işi də aparılmalıdır. Hesab edirəm ki, bu, xüsusi çətinliyi olan iş deyil. Zamanında belə bir ideyanı ortaya qoyan alimlərimizə, bu ideyanı dəstəkləyən dövlət başçılarına minnətdarlığımı bildirirəm.