Paris sammiti: Oyun qaydaları dəyişir

Parisdə keçirilən “Könüllülər Koalisiyası” sammiti Ukraynaya dəstək məqsədilə təşkil olunan növbəti siyasi toplantıdan daha geniş məna daşıyır. Görüşün əsas nəticəsi Avropanın Ukrayna müharibəsinə münasibətində tədricən baş verən strateji dəyişiklikdir.

İndiyədək Qərbin əsas məqsədi Ukraynanın cəbhədə məğlub olmasının qarşısını almaq, Kiyevə silah və maliyyə yardımı göstərməklə onun müqavimət imkanlarını qorumaq idi. Paris sammitində isə söhbət artıq yalnız Ukraynanın cari ehtiyaclarının ödənilməsindən deyil, bütövlükdə Avropanın gələcək təhlükəsizlik sisteminin qurulmasından gedirdi.

Sammitdə Ukrayna ilə birlikdə Avropanın aparıcı dövlətlərinin iştirakı ilk növbədə onu göstərir ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi artıq yalnız iki ölkə arasındakı ərazi münaqişəsi kimi qəbul edilmir. Avropa paytaxtlarında belə bir qənaət formalaşıb ki, Ukraynada yaranacaq nəticə qitədə qüvvələr balansına, dövlətlərin sərhədlərinin toxunulmazlığına və gələcək təhlükəsizlik qaydalarına birbaşa təsir göstərəcək. Bu səbəbdən Avropa ölkələri Ukraynanın müdafiəsini öz milli təhlükəsizliklərinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim etməyə başlayırlar.

Paris görüşünün ən mühüm istiqamətlərindən biri ortaq antiballistik raketdən müdafiə proqramının yaradılması təşəbbüsüdür. Ukrayna və bir sıra Avropa dövlətlərinin iştirakı ilə nəzərdə tutulan bu sistem ayrı-ayrı ölkələrin milli hava hücumundan müdafiə imkanlarını vahid arxitekturada birləşdirməyi hədəfləyir. Burada diqqətçəkən məqam Ukraynanın yalnız yardım alan ölkə kimi deyil, real müharibə təcrübəsinə malik təhlükəsizlik tərəfdaşı kimi qəbul edilməsidir.

Ukrayna son illərdə ballistik raketlərə, qanadlı raketlərə və pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı mübarizə sahəsində Avropanın heç bir başqa ölkəsində olmayan əməliyyat təcrübəsi qazanıb. Avropa bu təcrübədən istifadə etməklə həm daha ucuz, həm də kütləvi istehsal oluna bilən müdafiə vasitələri yaratmağa çalışır. Bu, münasibətlərin mahiyyətində mühüm dəyişiklikdir: əvvəllər Avropa Ukraynaya texnologiya və silah verirdisə, indi Ukraynanın döyüş təcrübəsi Avropa müdafiə sisteminin formalaşdırılmasına daxil edilir.

Belə bir proqramın həyata keçirilməsi asan olmayacaq. Avropa ölkələrinin istifadə etdiyi silah sistemləri, rabitə standartları, siyasi prioritetləri və müdafiə sənayesi maraqları fərqlidir. Ortaya vahid komandanlıq, maliyyələşdirmə, istehsal və məlumat mübadiləsi məsələləri çıxacaq. Buna baxmayaraq, Parisdə bu istiqamətdə siyasi razılığın əldə olunması mühüm başlanğıc sayıla bilər. Çünki Avropanın əsas zəifliklərindən biri indiyədək müdafiə imkanlarının ayrı-ayrı milli layihələrə parçalanması olub.

Sammitdə müzakirə olunan digər mühüm məsələ Ukraynaya veriləcək uzunmüddətli təhlükəsizlik təminatlarıdır. Qərb dövlətləri atəşkəs əldə olunduqdan sonra Rusiyanın müəyyən müddət keçdikdən sonra yenidən hücuma başlaya biləcəyi ehtimalını ciddi nəzərə alırlar. Buna görə də yalnız müharibəni dayandırmaq deyil, yeni müharibənin qarşısını ala biləcək çəkindirici mexanizm yaratmaq əsas məqsədlərdən biri kimi müəyyənləşdirilir.

Bu kontekstdə Ukrayna üçün çoxmillətli qüvvənin hazırlanması, hərbi təlimlərin keçirilməsi və gələcəkdə zərurət yaranarsa yerləşdirməyə hazırlığın yoxlanılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Söhbət hazırkı mərhələdə Avropa qoşunlarının birbaşa döyüşə göndərilməsindən getmir. Lakin koalisiya üzvləri mümkün atəşkəsdən sonrakı dövr üçün əvvəlcədən hərbi-siyasi infrastruktur formalaşdırmağa çalışırlar. Bu da Rusiyaya verilən mesajdır: gələcək razılaşma Ukraynanın yenidən müdafiəsiz qalması ilə nəticələnməməlidir.

Paris sammitinin daha bir mühüm tərəfi Böyük Britaniya ilə Avropa İttifaqı arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığının dərinləşməsidir. Britaniyanın Avropa İttifaqından çıxmasından sonra tərəflər arasında yaranmış siyasi məsafə Ukrayna müharibəsi fonunda xeyli azalıb. Londonun Ukraynaya yardım üçün nəzərdə tutulan Avropa maliyyə mexanizmlərinə qoşulması təhlükəsizlik sahəsinin Brexitdən sonrakı münasibətlərin əsas birləşdirici istiqamətinə çevrildiyini göstərir.

Bu əməkdaşlıq təkcə Ukraynaya dəstək məsələsi ilə məhdudlaşmır. Avropada artıq belə bir anlayış möhkəmlənir ki, qitənin hərbi təhlükəsizliyini Böyük Britaniyanın imkanları olmadan tam təmin etmək mümkün deyil. Britaniyanın nüvə potensialı, kəşfiyyat imkanları, müdafiə sənayesi və operativ hərbi qabiliyyəti onu Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasının əsas iştirakçılarından birinə çevirir. Paris sammiti də Londonun Avropa İttifaqının üzvü olmasa belə, Avropa müdafiəsinin mərkəzində qalacağını nümayiş etdirdi.

Görüşdə Rusiyanın “kölgə donanması”, sanksiyalardan yayınma yolları, kiberhücumlar və kritik infrastruktura qarşı hibrid əməliyyatlar da diqqət mərkəzində olub. Bu, Avropa dövlətlərinin müharibəyə yalnız cəbhə xəttində gedən hərbi qarşıdurma kimi baxmadığını göstərir. Rusiya ilə mübarizə artıq enerji, maliyyə, logistika, informasiya təhlükəsizliyi və kiberməkan daxil olmaqla çoxsaylı istiqamətləri əhatə edir.

Rusiyanın neft ixracında istifadə etdiyi “kölgə donanması”na qarşı tədbirlərin sərtləşdirilməsi Moskvanın müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarını zəiflətməyə yönəlib. Lakin bu istiqamətdə də ciddi çətinliklər var. Rusiya müxtəlif vasitəçilərdən, üçüncü ölkələrin limanlarından və mürəkkəb şirkət şəbəkələrindən istifadə etməklə sanksiyaların təsirini azaltmağa çalışır. Buna görə də yeni məhdudiyyətlərin effektivliyi onların yalnız elan edilməsindən deyil, ardıcıl tətbiqindən və tərəfdaş ölkələrin əməkdaşlığından asılı olacaq.

Paris sammiti eyni zamanda ABŞ faktoru fonunda qiymətləndirilməlidir. Avropa ölkələri Vaşinqtonla əməkdaşlıqdan imtina etmir və NATO-nu əsas təhlükəsizlik çərçivəsi hesab edirlər. Bununla belə, ABŞ-ın gələcək xarici siyasət kursu ilə bağlı qeyri-müəyyənlik Avropanı daha çox məsuliyyət götürməyə məcbur edir. Avropa liderləri anlayırlar ki, qitənin təhlükəsizliyini yalnız ABŞ-ın siyasi iradəsinə bağlamaq uzunmüddətli baxımdan risklidir.

Bu səbəbdən Paris sammitində irəli sürülən təşəbbüslər NATO-ya alternativ yaratmaq cəhdi kimi deyil, NATO daxilində Avropa dayağının gücləndirilməsi kimi qiymətləndirilməlidir. Avropa ölkələri daha çox silah istehsal etmək, ortaq müdafiə sistemləri yaratmaq və böhran zamanı ABŞ-dan asılı olmadan müəyyən əməliyyatlar həyata keçirmək istəyirlər. Fransa uzun müddətdir strateji muxtariyyət ideyasını müdafiə edir. İndi isə Rusiya təhlükəsi və ABŞ siyasətindəki dəyişkənlik bu ideyanı yalnız Fransanın siyasi şüarı olmaqdan çıxararaq ümumavropa ehtiyacına çevirir.

Bununla belə, sammitdə nümayiş etdirilən siyasi birlik Avropadakı bütün fikir ayrılıqlarının aradan qalxması demək deyil. Ukraynaya yardımın həcmi, Rusiya ilə mümkün danışıqların şərtləri, sanksiyaların iqtisadi nəticələri və Avropa qoşunlarının gələcək rolu ilə bağlı ölkələr arasında fərqli mövqelər qalır. Bəzi dövlətlər Moskva qarşısında daha sərt çəkindirmə siyasətinin tərəfdarıdır, digərləri isə qarşıdurmanın birbaşa Rusiya–NATO müharibəsinə çevrilməsindən ehtiyat edirlər.

Maliyyə məsələsi də əsas problemlərdən biri olaraq qalır. Ortaq hava və raketdən müdafiə sistemi, yeni silah istehsalı, Ukraynanın uzunmüddətli maliyyələşdirilməsi və Avropa ordularının yenidən qurulması yüz milyardlarla avro tələb edə bilər. Müdafiə xərclərinin artırılması isə sosial proqramlar, büdcə kəsirləri və iqtisadi artım problemləri ilə üzləşən hökumətlər üçün daxili siyasi təzyiq yaradır. Buna görə də Parisdə verilən qərarların real əhəmiyyəti onların nə dərəcədə maliyyələşdiriləcəyindən asılı olacaq.

Sammitin Rusiya ilə mümkün sülh danışıqlarına təsiri də birmənalı deyil. Bir tərəfdən, Ukraynanın və Avropanın hərbi imkanlarının gücləndirilməsi Moskvanı danışıqlarda daha realist mövqe tutmağa məcbur edə bilər. Digər tərəfdən, Rusiya bu prosesləri Qərbin qarşıdurmanı uzunmüddətli hala gətirmək və öz sərhədləri yaxınlığında yeni hərbi infrastruktur yaratmaq cəhdi kimi təqdim edəcək. Buna görə Parisdə qəbul edilən qərarlar sülh danışıqlarını həm sürətləndirə, həm də qısa müddətdə gərginliyi artıra bilər.

Əsas məsələ budur ki, Avropa artıq sülhü yalnız döyüşlərin dayanması kimi görmür. Avropa liderlərinin yanaşmasına görə, Ukrayna zəif və təhlükəsizlik təminatlarından məhrum qaldığı halda əldə edilən atəşkəs davamlı sülh deyil, növbəti müharibəyə qədər yaranan fasilə ola bilər. Buna görə də Paris sammitinin fəlsəfəsi “əvvəl atəşkəs, sonra təhlükəsizlik barədə düşünərik” yanaşmasından fərqlənir. Koalisiya əvvəlcədən elə bir çəkindirmə sistemi yaratmaq istəyir ki, gələcəkdə atəşkəs əldə olunarsa, onun pozulmasının hərbi və siyasi qiyməti Rusiya üçün yüksək olsun.

Nəticə etibarilə, Paris sammiti Ukrayna müharibəsində dərhal dönüş yaradacaq qərarlarla deyil, Avropanın uzunmüddətli strateji istiqamətini müəyyənləşdirməsi ilə əhəmiyyətlidir. Görüş göstərdi ki, Avropa dövlətləri Ukraynanın müdafiəsini müvəqqəti fövqəladə vəziyyət kimi deyil, gələcək təhlükəsizlik sisteminin mərkəzi məsələsi kimi qəbul edirlər. Ortaq raketdən müdafiə proqramı, müdafiə sənayesinin inteqrasiyası, çoxmillətli qüvvə planı, Britaniya–Aİ əməkdaşlığı və Rusiyanın hibrid imkanlarına qarşı tədbirlər bu yeni yanaşmanın əsas elementləridir.

Lakin Parisdə verilən siyasi mesajların real gücə çevrilməsi üçün bəyanatlardan sonrakı mərhələ daha vacib olacaq. Avropa ölkələri ortaq maliyyələşdirmə mexanizmləri qurmalı, silah istehsalını sürətləndirməli, milli maraqlar arasındakı ziddiyyətləri azaltmalı və uzunmüddətli siyasi iradə nümayiş etdirməlidirlər. Bunlar həyata keçirilərsə, Paris sammiti Avropanın təhlükəsizlik məsuliyyətini daha çox öz üzərinə götürdüyü mərhələnin başlanğıcı kimi tarixə düşə bilər. Əks halda, sammitdə elan olunan iddialı təşəbbüslər Avropanın əvvəlki böhranlarda verdiyi, lakin tam həyata keçirə bilmədiyi vədlərin sırasına qoşula bilər.

Züriyə Qarayeva