Paşinyan geosiyasi balans axtarışında

İrəvanın Avropaya yolunu postsovet maneələri əngəlləyir

Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB) Dövlət Başçıları Şurasının oktyabrın 9-da Türkmənbaşı şəhərində keçirilən iclasında iştirakı ölkəsində birmənalı qarşılanmayıb. Səfər Ermənistanın xarici siyasət istiqamətləri, xüsusilə də Rusiya ilə münasibətlərin gələcəyi ətrafında müzakirələri yenidən aktuallaşdırıb.

İrəvan bir tərəfdən Avropa İttifaqı (Aİ) ilə əlaqələri genişləndirməyə və Qərblə yaxınlaşmağa çalışır, digər tərəfdən isə Moskva ilə mövcud siyasi və iqtisadi əlaqələri qorumaq məcburiyyətindədir. Bu baxımdan, Paşinyanın MDB sammitində iştirakı Ermənistanın xarici siyasətindəki ziddiyyətlərin və seçim dilemmasının növbəti təzahürü kimi qiymətləndirilir. Ermənistanın əsasən analitik məqalələr üzrə ixtisaslaşmış “ArmenianReport” saytında dünən yerləşdirilmiş “MDB sammiti Paşinyanı çətin vəziyyətə saldı” sərlövhəli məqalədə də baş nazirin Türkmənbaşı səfəri bu ziddiyyətlər kontekstində təhlil olunur, xüsusilə Ermənistanın bəyan etdiyi Avropa istiqaməti ilə postsovet məkanındakı ənənəvi əlaqələri arasında yaranan uyğunsuzluqlara diqqət yetirilir.

Məqalədə qeyd edilir ki, N.Paşinyanın MDB sammitində iştirakı ölkənin xarici siyasət istiqamətləri ətrafında müzakirələri yenidən gündəmə gətirib. Aİ ilə əlaqələri genişləndirməyə, Qərblə yaxınlaşmağa çalışan Ermənistan rəhbərliyinin postsovet məkanında keçirilən sammitdə iştirakı İrəvanın xarici siyasətindəki prioritetlərin nə dərəcədə uzlaşdığı barədə suallar doğurub: “Ermənistan Baş nazirinin sammitdə iştirakı ölkə rəhbərliyinin xarici siyasətindəki ziddiyyətləri əyani şəkildə nümayiş etdirdi. Axı, onlar Avropa istiqamətinə yönəldiklərini bəyan edir, Qərblə yaxınlaşmağın zəruriliyindən danışır və ölkənin yeni geosiyasi kursunu müəyyənləşdirməyə hesablanmış qərarlar qəbul edirlər. Ermənistanın Avropaya inteqrasiya niyyətləri ilə MDB çərçivəsində əməkdaşlığını davam etdirməsi özlüyündə ziddiyyətli addım sayıla bilməz. Diplomatiya müxtəlif siyasi mövqelərə malik dövlətlərlə əlaqələrin saxlanılmasını, milli maraqlardan irəli gələn məsələlərdə dialoqun davam etdirilməsini nəzərdə tutur. Bununla belə, belə görüşlərin ölkəyə hansı konkret faydaları gətirdiyi və bəyan edilən xarici siyasət məqsədlərinə nə dərəcədə xidmət etdiyi mühüm əhəmiyyət daşıyır”.

Lukaşenkonun replikası

Müəllif yazır ki, səfəri ticarət, nəqliyyat, regional təhlükəsizlik və ya qonşu dövlətlərlə danışıqlar kimi praqmatik maraqlarla əsaslandırmaq olardı: “Lakin səfərin informasiya müstəvisində doğurduğu effekt tamamilə fərqli oldu. Ermənistanın müxtəlif güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda münasibətləri qorumaq və öz strategiyasını müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək iqtidarında olduğunu nümayiş etdirmək əvəzinə, baş nazirin son dərəcə əlverişsiz vəziyyətə düşməsinə səbəb olan məqamlar diqqət mərkəzinə çevrildi.

Türkmənbaşı sammitində diqqətçəkən məqamlardan biri Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenkonun Paşinyan haqqında səsləndirdiyi replika olub. Lukaşenko Ermənistanın Baş nazirinə işarə edərək “O, bizim yanımızdan heç yerə gedən deyil. İndi aramızda olacaqsan”, – deyib. İlk baxışdan zarafat təsiri bağışlayan bu ifadə siyasi məzmunu baxımından da diqqət çəkib. Ermənistanın Qərbə yaxınlaşmaq niyyətləri fonunda Belarus liderinin bu sözləri İrəvanın ənənəvi postsovet əlaqələrindən tam uzaqlaşmasının çətinliyi barədə mesaj kimi qəbul oluna bilər. Söhbətin kameralar qarşısında baş verməsi isə həmin epizodun informasiya baxımından diqqət çəkməsinə səbəb olub.

Bununla belə, diplomatik görüşlər zamanı səslənən hər zarafatı siyasi qarşıdurma kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Paşinyanın həmin məqamda mübahisəyə girməməsi və ya açıq etiraz bildirməməsi də özlüyündə onun mövqeyinin zəifliyi kimi təqdim edilə bilməz. Lakin Ermənistan rəhbərliyinin ölkənin xarici siyasətdə müstəqil qərarlar vermək niyyətini ardıcıl şəkildə vurğuladığı nəzərə alınarsa, belə məqamlarda İrəvanın öz mövqeyini aydın ifadə etməsi gözlənilən olardı”.

Avropaya meyil və postsovet buxovu

Məqalədə qeyd edilir ki, Ermənistanla Belarus arasında münasibətlərin əvvəlki dövrdə gərginləşməsi də bu hadisəyə əlavə məna verir: “Paşinyan Lukaşenkonun 2024-cü ildə verdiyi açıqlamalardan sonra Belarus lideri hakimiyyətdə olduğu müddətdə bu ölkəyə səfər etməyəcəyini bildirmişdi. İndi isə Ermənistanın Baş naziri MDB sammitində iştirak edib və Belarus Prezidentinin də qatıldığı toplantıda yer alıb. Bu vəziyyəti yalnız siyasi geriçəkilmə kimi qiymətləndirmək doğru olmazdı. Dövlətlərarası münasibətlərdə əvvəlki fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, müxtəlif platformalarda təmasların davam etdirilməsi diplomatiyanın təbii xüsusiyyətlərindən biridir. Eyni zamanda, belə addımların cəmiyyətə necə izah edilməsi də əhəmiyyətlidir. Ermənistan rəhbərliyi bir tərəfdən Avropaya inteqrasiyanı strateji hədəf kimi təqdim edir, digər tərəfdən isə Rusiya və MDB məkanındakı ölkələrlə mövcud əlaqələri qorumağa çalışır. Bu iki istiqamətin hansı mexanizmlərlə uzlaşdırıldığı barədə aydın izahların verilməsi zəruridir.

Əslində, Ermənistanın qarşısında duran məsələ seçimlərdən birini digərinə qarşı qoymaqdan daha mürəkkəbdir. Ölkənin iqtisadi əlaqələri, nəqliyyat imkanları, enerji təminatı və təhlükəsizlik məsələləri müxtəlif dövlətlərlə əməkdaşlığın davam etdirilməsini tələb edir. Mövcud əlaqələri alternativlər formalaşdırılmadan kəskin şəkildə məhdudlaşdırmaq yeni çətinliklər yarada bilər. Buna görə də İrəvanın əsas vəzifəsi müxtəlif tərəfdaşlarla münasibətləri qorumaqla yanaşı, xarici siyasətinin müstəqilliyini və prioritetlərini konkret addımlarla nümayiş etdirməkdir”.

Sammit nə vəd edir?

Bununla belə, məqalədə bildirilir ki, Paşinyanın Türkmənbaşı səfərinin nəticələrini qiymətləndirərkən təkcə Lukaşenkonun açıqlamasına diqqət yetirmək kifayət deyil. Ermənistan Baş naziri sammitdə çıxışı zamanı ölkəsi ilə Azərbaycan arasında sərhədlərin delimitasiyası prosesində 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinin əhəmiyyətini və paraflanmış sülh sazişinin rolunu vurğulayıb. O, həmçinin 2020-ci ilin noyabrında atəşkəsin əldə olunmasında oynadığı rola görə Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə təşəkkür edib.

Bundan başqa, Paşinyan İran Prezidenti Məsud Pezeşkian və Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovla ikitərəfli görüşlər keçirib: “Bu təmaslar Ermənistanın regional dövlətlərlə münasibətlərini inkişaf etdirmək və müxtəlif əməkdaşlıq imkanlarını müzakirə etmək baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin görüşlərin keçirilməsi hələ özlüyündə diplomatik uğur demək deyil. Əsas məsələ müzakirələrin hansı razılaşmalarla nəticələnməsi, iqtisadi və siyasi əlaqələrə nə kimi töhfə verməsi, eləcə də ölkənin təhlükəsizlik maraqlarına necə xidmət etməsidir.

Bu baxımdan, MDB sammitində iştirakın Ermənistan üçün konkret nəticələri ayrıca qiymətləndirilməlidir. Səfər ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsinə, nəqliyyat imkanlarının artırılmasına, regional sabitliyin möhkəmləndirilməsinə və ya Ermənistanın digər tərəfdaşlarla münasibətlərinin inkişafına töhfə veribsə, bunu siyasi bəyanatlardan daha çox həmin nəticələr göstərəcək”.

Həmçinin qeyd edilir ki, Avropaya inteqrasiya kursunun elan edilməsi də əvvəlki tərəfdaşlarla bütün əlaqələrin dərhal dayandırılması anlamına gəlmir. Burada əsas məsələ xarici siyasətin müxtəlif istiqamətlərinin bir-birinə zidd məqsədlər kimi deyil, Ermənistanın milli maraqlarına uyğun şəkildə necə uzlaşdırılmasıdır. İrəvanın bu məsələdə aydın və əsaslandırılmış mövqe ortaya qoyması həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq tərəfdaşları ilə münasibətlərində əhəmiyyət daşıyır.

Nəticə etibarilə, Paşinyanın MDB sammitində iştirakı Ermənistanın xarici siyasətindəki prioritetlər və onların həyata keçirilməsi ilə bağlı müzakirələri gücləndirib. Lukaşenkonun zarafatı da bu səfərin diqqətçəkən epizodlarından birinə çevrilib. Lakin səfərin siyasi əhəmiyyətini yalnız həmin ifadə ilə ölçmək düzgün olmazdı. Əsas məsələ Ermənistanın Avropa istiqamətində bəyan etdiyi məqsədlərlə regional əməkdaşlıq ehtiyaclarını hansı ardıcıllıqla uzlaşdıracağı, bu siyasətin ölkəyə nə qazandıracağı və müstəqil qərarvermə imkanlarını necə möhkəmləndirəcəyidir.

Paşinyanın etirafı

Ermənistanın xarici siyasətindəki bu ziddiyyətlər fonunda N.Paşinyanın oktyabrın 12-də Fransanın Beynəlxalq Radiosuna (RFI) müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər də diqqət çəkir. Baş nazir etiraf edib ki, Ermənistanın Aİ-yə üzv olmaq istəyi bu məqsədə çatmaq üçün kifayət deyil. Onun sözlərinə görə, Aİ-nin özü də genişlənmənin məqsədəuyğun olub-olmadığı barədə qərar verməlidir. Paşinyan əlavə edib ki, Ermənistan cəmiyyətinin də gələcəkdə Aİ-yə üzvlüyə münasibəti həlledici amillərdən biri ola bilər.

Baş nazir hökumətin strateji məqsədinin ölkənin mütləq şəkildə Aİ-yə üzv olması deyil, Ermənistan və onun xalqı üçün əvvəllər mövcud olmayan alternativlər yaratmaq olduğunu bildirib. Onun fikrincə, islahatlar nəticəsində Avropa standartlarına uyğun dövlət qurmaq mümkün olacaq, bundan sonra isə cəmiyyət Avrasiya İqtisadi İttifaqında qalmaq, Aİ-yə üzv olmaq və ya hər iki birlikdən kənarda qalmaq barədə qərar verə biləcək.

Paşinyan Rusiya ilə münasibətlərə də toxunaraq Moskva ilə əlaqələrin kəsilməsinin və ya pisləşdirilməsinin Ermənistanın məqsədləri sırasına daxil olmadığını vurğulayıb. Bu açıqlama İrəvanın xarici siyasətdə bütün istiqamətləri birdən-birə dəyişmək deyil, manevr imkanlarını genişləndirmək niyyətində olduğunu göstərir. Beləliklə, Türkmənbaşı sammitində Ermənistanın MDB çərçivəsində iştirak etməsi ilə RFI-yə müsahibədə səsləndirilən fikirlər arasında müəyyən məntiqi əlaqə görünür. Paşinyan bir tərəfdən Avropaya inteqrasiyanı mümkün istiqamət kimi saxlayır, digər tərəfdən isə Rusiya ilə münasibətlərin qorunmasını vacib sayır.

Bununla belə, alternativlərin yaradılması barədə bəyanatların real siyasi və iqtisadi nəticələrə çevrilməsi əsas məsələ olaraq qalır. Ermənistanın qarşısında duran çətinlik yalnız hansı birliyi seçmək deyil, həm də müxtəlif istiqamətlərdəki maraqları uzlaşdıraraq ölkənin uzunmüddətli inkişafını və təhlükəsizliyini təmin etməkdir.

Səxavət HƏMİD
XQ