Payızda istixalarda hansı çətinliklər müşahidə edilir? ARAŞDIRMA

Payız fəsli istixana istehsalı üçün həm fürsətlər, həm də problemlər gətirir. Temperaturun düşməsi, gecə-gündüz fərqinin artması və nəm səviyyəsinin dəyişməsi bitkilərin fiziologiyasına, xəstəlik və zərərvericilərin yayılmasına, həmçinin enerji və əməliyyat xərclərinə birbaşa təsir edir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.

Dünyada payızda istixanalarda başlıca problemlər

Temperatur və enerji idarəsi

Payızda gecələr soyuma, gündüz isə günəşli havada qəfil isinmə hadisələri ola bilər. Bu, istixana mikroiqlimini idarə etməyi çətinləşdirir. İstixanaların düzgün istilik təminatı və enerji resurslarının səmərəli idarə olunması vacibdir — optimal iqlimə nəzarət strategiyaları həm məhsuldarlığı, həm də xərc-effektivliyi yaxşılaşdırır.

Yüksək nəm və kondensasiya — xəstəlik riski

Soyuq gecələrdə istixana səthlərində kondensasiya yaranması çox yayılmışdır. Kondensasiya yarpaqlarda və səthlərdə rütubət toplayaraq göbələk (məsələn, Botrytis) və bakterial xəstəliklərin sürətlə yayılmasına imkan verir. Rütubətin idarə olunmaması ciddi məhsul itkisinə gətirib çıxara bilər.

Zərərvericilər və patogenlərin fəallaşması

Payızda bəzi həşəratlar və sürfələr soyuq havalardan əvvəl intensiv qidalanma və çoxalma mərhələsinə keçə bilər. Eyni zamanda bəzi faydalı orqanizmlərin fəaliyyəti zəifləyə bilər. İqlim dəyişkənliyi və mikroiqlimdəki dalğalanmalar insektlər və xəstəlik agentlərinin dinamikasını dəyişə bilər.

Azalan günəş işığı — fotosintez və məhsul keyfiyyəti

Payızda işıq intensivliyinin azalması bitkilərin fotosintezini məhdudlaşdırır, nəticədə məhsulun böyüməsi və keyfiyyəti aşağı düşə bilər. İşıq mənbələrinin (LED) istifadəsi və uyğun bitki sortlarının seçimi bu problemləri yüngülləşdirə bilər.

Əməyin təşkili və logistika problemləri

Hava dəyişiklikləri, erkən yağışlar və yol şəraitinin pisləşməsi məhsul yığımını və tədarükünü çətinləşdirir. Bu da tədarük zəncirinə və qiymətlərə təsir edə bilər.

Azərbaycan kontekstində konkret çətinliklər və müşahidələr

İstixana sayında və istehsalda dəyişikliklər

Statistik göstəricilər göstərir ki, son illərdə Azərbaycanda istixana sayı və məhsuldarlıqda dalğalanmalar müşahidə olunur. 2024-cü ildə istixana sayında azalma və pomidor istehsalında təxminən 16% düşüş qeydə alınmışdır — bu, təchizat və qiymət dinamikasına təsir göstərmişdir.

İstilik və enerjidən asılılıq

Azərbaycan şəraitində qışa və gecələrə keçid payızda istilik təminatı və yanacaq xərclərinin yüksəlməsi riskini artırır. Xüsusilə plastik örtüklü sadə tipli istixanalarda istilik itkiləri böyük ola bilər və bu, həm məhsuldarlığa, həm də xərclərə təsir edir.

Rütubət və kondensasiya problemləri

Regionda payızda rütubətin artması kondensasiya və göbələk xəstəlikləri riskini artırır. Kiçik və orta təsərrüfatlarda kifayət qədər dehumidifikasiya və iqlim nəzarəti avadanlıqları məhdud olduğundan xəstəlik nəzarəti çətinləşir.

İdxal asılılığı və istehsal xərcləri

Xüsusilə bəzi təmir və örtük materialları, toxum və iqtisadiyyat üçün vacib avadanlıqlar idxaldan asılıdır. Valyuta və logistika problemləri payız üçün ehtiyat planlamasını çətinləşdirə bilər ki, bu da təchizatı və qiymətləri sarsıda bilər.

Payızda yaranan problemlərin təsirinin iqtisadi tərəfi

-Məhsul itkisi və keyfiyyətin azalması satış gəlirlərinin düşməsinə gətirir.

-İstilik, işıqlandırma və rütubətə nəzarət üçün əlavə enerji və avadanlıq xərcləri artır.

-Tədarükdə pozulmalar qiymət dalğalanmalarına və bazarda təchizat çatışmazlığına səbəb ola bilər.

Tövsiyələr — dünyada və Azərbaycanda tətbiq oluna bilən praktik həllər

İqlim nəzarətinin təkmilləşdirilməsi: avtomatlaşdırılmış ventilyasiya, istilik və nəmlik nəzarəti sistemlərinə investisiya. Bu, həm kondensasiyanı, həm də enerji itkisini azaltmağa kömək edir.

Dehumidifikasiya və kondensasiya idarəsi: gecə-gündüz rütubətin balanslaşdırılması, səhər və axşam ventilasiyasının vaxtında tənzimlənməsi.

Xəstəlik və zərərvericilərin inteqrasiyalı idarəedilməsi (IPM): erkən monitorinq, faydalı orqanizmlərin istifadəsi və məqsədyönlü kimyəvi müdaxilə.

Ehtiyat enerji və yanacaq planlaşdırması: payız-qış üçün yanacaq və alternativ enerji mənbələrinin (istilik üçün) təminatı; mümkün olduqda enerji səmərəli izolyasiya və örtüklərin tətbiqi.

Məhsul rotasiyası və sort seçimi: az işıqlı dövrlər üçün daha kövrək olmayan və qısa biologiyaya malik sortların seçimi.

Təlim və kəndli maarifləndirməsi: kiçik təsərrüfatlarda iqlim idarəsi və xəstəliklərin erkən aşkarlanması üzrə təlimlər təşkil etmək.

Payız istixana əməliyyatları üçün kritik dövrdür. İqlim idarəsi, xəstəlik nəzarəti və enerji təminatı sahəsində vaxtında tədbirlər məhsuldarlığın qorunması üçün vacibdir. Azərbaycan kontekstində isə əlavə olaraq təchizat zənciri, idxal asılılığı və istilik xərcləri kimi yerlə bağlı problemlər ön plana çıxır.

Ayşən Vəli