“Poetik həqiqət”in fəlsəfi anlamı

“Poetik həqiqət” ifadəsini filosof və şair dostum, istedadlı hesab etdiyim Arzu Əsəddən eşitmişəm. Haqqında bir az danışdı. Çox maraqlı təsir bağışladı. Ayrıca izahına ehtiyac hiss etdim.

Poeziya o qədər əsrarəngiz mənəvi fenomendir ki, hələlik tam anlamı mümkün olmamışdır. Onun saysız-hesabsız məcazları vardır. Onlar poetik və emosional təfəkkürün süzgəcindən keçib şeirlərin sətirlərindən boylanırlar. Fəlsəfə və ya elmin sərt rasional məntiqindən “son anda sürüşüb qurtulurlar” – filosof elə bilir ki, dərk etmişdir, lakin bunu düşünən kimi poeziya qarşısına yeni “bilimsizlik sürprizi çıxarır”. Əsrlərdir ki, sanki fəlsəfi təfəkkür poetik həqiqəti axtarır və hərdən sual edir: “səni necə dərk edə bilərəm?”

Lakin... fəlsəfə heç də bədbin deyildir, onun axtarışı davam edir. Özü də poeziyaya aid hər kitabda, o kitabdakı hər sətirdə gizlənmiş mənanı axtarmaqdan, onu “aləmə faş” etməkdən yorulmur. Əlinizdə tutduğunuz hər bir şeir kitabı da istisna deyildir. Onun öz “həqiqəti” var. Sətirlərinin “dili” və şeirə aid olma “ritmi” var. Sözlərin məntiqi ilə “emosiyası”nın özünəməxsus ortaq ritmi sətirlərdə “yaşayır”. Bu ortaq ritm fərqli mənalandırıla bilər. Çünki onun kökündə bir fərdiyyətlilik, şəxsiyyətlilik, özünü və dünyanı duymaq özəlliyi dayanır. Bədii ritmlərdə insanın yaşam anlamı, məntiqi ilə emosionallığının nisbətinin özünəxas duyumu vardır.

Maraqlıdır: dərin (qəlbi) emosional yaşantı sözdə necə “acı”laşır, “şirin”ləşir, “pümhanlaşır”, “məsumlaşır” və ya “qərəzləşir”? Üstəlik, bu “söz obrazları” bir sətirdə qafiyələşə bilirlər! O sətirlər də daha üst mənəvi qatda birləşib, daxili yaşantının füsunkar şeir portretini yaradırlar?

Nümunələrə baxaq.

Nəsimi özündə iki cahanı “sığışdırır, lakin həm də bu cahana sığmır” deyir, bizlər haqlı olaraq poetik fikrin füsunkarlığı, vazkeçilməz cazibədarlığı sahəsinə düşürük.

Nizami “Sənsiz”i ilə tənhalığın, həsrətin mükəmməl poetik semantikasının bütöv obrazını yaradır.

Füzuli bir “heyrət” kəlməsindən gözəlliyin empatiyası ilə simpatiyasının “ilahi heykəli”ni yaradır.

Hüseyn Cavid “sürüklənən bəşəriyyət qadınla yüksələcək” deyib, ümumiyyətlə, insan övladının ekzistensiyasının böyük fəlsəfəsini ortaya qoyur.

Məmməd Araz “Vətənin qayasında mamır olmağın” poetik həqiqətini elə açır ki, şeiriyyətin nüfuzetmə gücünü açıqca duyursan!

Zəlimxan Yaqub gözəllik, yurd bağlılığı, Vətən sevgisi və türk kimliyinin elə harmoniyasıdır ki, illər keçdikcə daha parlaq görünür!

Ramiz Rövşən qadın geyiminin rəngini sözlərdə elə poetikləşdirmişdir ki, sanki insan taleyinin incə naxışlarını olumla ölümün “məna sərhədində” “toxuyur”.

Ramiz Qusarçaylı Vətən tarixinin keşməkeşlərinə özünün daxili poetik yaşantılarını elə “qatır” ki, Vətənsevərliyin, Azərbaycançılığın möhtəşəm heykəli göz önündə canlanır!

Siyahı nəinki tam deyil, Azərbaycan poetik düşüncəsi sahəsinin çox kiçik bir fraqmentidir. Lakin bunların hər biri bir anlam zirvəsidir, poetik həqiqətin inciləridir. Azərbaycan poetik təfəkkürü o qədər zəngin, təkrarolunmaz “həqiqətlər”lə doludur ki, kimsənin onu tam əhatə edə biləcəyi imkansızdır. Ancaq buna inam da poetik həqiqəti başqa bir yöndən anlamağa ip ucu verir!

Burada şeirliyin ifadə səviyyəsindən, məcazın məna gücündən və ifadə tərzinin “şahanəlik” dərəcəsindən asılı olmayaraq poetik həqiqətin ümumi xüsusiyyəti üzərində düşünmək intensiyası yaranır. Onun işığında fəlsəfi həqiqətlə poetik həqiqətin fərqinə varmaq “mənəvi iştahı” yaranır. Burada fəlsəfi və ya poetik təfəkkürə sığal çəkən məntiqi-emosional rakursda izah fikrindən uzağıq. Çünki bu, çox çətin məsələdir. Yalnız bir məqam üzərində dayanmağa çalışacağıq.

Fəlsəfə rasional-məntiqi səviyyədən emosional səviyyəyə keçidlə xarakterizə olunur. Poeziya isə əksinə, emosional-duyğusal aləmdən rasional-məntiqi səviyyəyə “yürüş edir”. Fəlsəfi müddəalar soyuq məntiqdən “yoğrulur”, strukturlaşır, müəyyən forma və məzmun alır. Poetik ifadələr isə “emosional harmoniyanın” məntiqin süzgəcindən keçərək sözdə tərənnümüdür. Burada fərdi, şəxsi, özəl motivlər güclüdür. Poeziya bunsuz mümkün deyildir. Fərdi xarakterli motivlər şeirin qafiyələnməsində, sətirlərin bəndlərdə “rahatlanmasında” və bəndlərin vahid “şeiriyyət mühitini yaratmasında” əsas rol oynayırlar. Buna görə də “poetik həqiqət” fenomeni emosional-duyğusal aləmlə rasional-məntiqi strukturun semantik kəsişmə sahəsində əmələ gələn mənalardır.

Şeirə qiymət verərkən, əlbəttə, çox sayda xüsusiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. “Adi şair”, “normal şair”, “şair deyil”, “dahi şair” və digər qiymətləndirmələr buradan qaynaqlanır. Lakin, bizcə, şeiriyyətə elə bir baxışın da haqqı vardır ki, insan, fərd, şəxs və onun özü ilə dünya arasında münasibətləri özəl yaşantı kimi təqdim etmək istəyini önə çəkir.

Şərti desək, “bu mənalar zonasında” sözün hər bir döyüntüsü, sətirin hər bir anlamı və bütövlükdə şeirin mənası arxasında bir qəlbin, düşüncənin, duyğunun ritmi vardır.

Axı, hər bir insan bir dünyadır! Bəlkə də şeirdə o dünyanı, onun özünəməxsusluğunu heç bir rasional-məntiqi və “peşəkar şeiriyyət” axtarışı aparmadan sadəcə, duymaq, onunla ahəngdarlıqda empatiya etmək daha dəyərlidir.

Şərq təfəkküründə özgəsini öz gözü ilə görmək qayəsi ciddi yer tutur. Bəşəriyyətin əsrlərlə üzləşdiyi faciələrin, fəlakətlərin, dağıntıların “astar üzü”ndə bəlkə elə bu başqasını, sadəcə, insan kimi duymamaq canatması kök salmışdır? Qarşındakını Allah bəndəsi kimi görə bilmək üçün empatiya ilə simpatiyanın vəhdətinə nail olmağa yol göstərən idraki pozisiyan olmalıdır.

Şərq müdriklərindən birinin çox gözəl hesab etdiyim bir deyimi vardır: “hara getsən də orada özünü görəcəksən”! Başqasının poeziya dünyasını duyaraq görməyin özü “poetik həqiqətin vicdanı” deyilmi? Bəlkə də belədir! Hər halda, şeiriyyətdə özünü tapan “həqiqətlərə” bir də bu mövqedən baxaq!

Füzuli QURBANOV,
fəlsəfə elmləri doktoru