Polşada sağların parçalanması

Kaçinski, Moravetski, yoxsa Tusk?

Polşada siyasətin əsas qaydalarından biri budur: rəqibin zəifləməsi sizin güclənməyiniz anlamına gəlmir. Donald Tusk hökumətinin son günlər yaşadığı siyasi mənzərə məhz həmin paradoksu xatırladır.

Sağçı Hüquq və Ədalət (PiS) partiyasında baş verən parçalanma Tusk üçün ilk baxışda əlverişli görünür. Onun rəhbərlik etdiyi Vətəndaş Koalisiyası seçki sorğularında rəqiblərini qabaqlayır, PiS isə 2015-2023-cü illərdəki hakimiyyətindən sonra indi daha ciddi daxili böhranla üz-üzədir. Üstəlik, partiyanın keçmiş baş naziri Mateuş Moravetskinin 40 deputatla birlikdə ayrılaraq yeni siyasi qurum yaratması PiS-in parlamentdəki mövqeyini zəiflədib.

Tusk üçün bundan yaxşı xəbər nə ola bilər? Amma Polşa siyasətində məsələ heç də bu qədər sadə deyil. Əslində, PiS-dəki parçalanma Tuskun qarşısında iki fərqli ssenari yaradır. Birinci ssenaridə sağ parçalanır, səslər bir neçə partiya arasında bölünür və bu, Tuskun rəhbərlik etdiyi mərkəzçi koalisiyanın hakimiyyətdə qalmasına yol açır. İkinci ssenaridə isə Moravetskinin ortaya çıxması sağın yeni seçici qruplarına çıxışını genişləndirir və nəticədə Tuskun qarşısında əvvəlkindən daha rəngarəng, daha çevik və böyük seçici bazasına malik sağ koalisiya formalaşır. Hazırda əsas mübarizə də məhz həmin iki ssenari arasında gedir.

PiS-in parçalanmasının ən mühüm səbəbi Moravetskinin partiyadan ayrılması deyil. Əsas məsələ onun hansı siyasi boşluğu doldurmağa çalışmasıdır. Moravetski Kaçinskinin PiS-inin daha sərt, daha ideoloji və daha qütbləşdirici siyasətindən fərqli olaraq, mərkəz-sağ seçiciyə müraciət edən yeni siyasi xətt təklif edir. Ona görə də o, iqtisadi inkişaf, doğum səviyyəsinin artırılması və ideoloji qarşıdurmaların arxa plana keçirilməsi kimi məsələləri önə çıxarır. Yəni PiS illərdir yaşadığı əsas problemin cavablandırılmağa çalışır ki, sağ seçicini qoruyaraq mərkəzdəki seçicinin də səsini necə qazanmaq olar? Moravetski bunun mümkün olduğunu düşünür.

Kaçinski isə əsas təhlükəni başqa yerdə görür. Onun son açıqlamalarından belə nəticə çıxarmaq olar ki, PiS lideri üçün Moravetskinin ayrılması şəxsi və siyasi hakimiyyətinə meydan oxumadır. Bu səbəbdən Kaçinski ilə Moravetski arasındakı qarşıdurmanın emosional xarakter alması təəccüb doğurmamalıdır. Çünki məsələ artıq “Polşa sağının gələcəyi kimə məxsus olacaq?” sualı üzərindən davam edir.

Qeyd etdiyimiz kimi, Moravetski həm PiS-in ənənəvi seçicilərini özündə saxlamaq, həm də həmin partiyadan narazı olan daha mərkəzçi seçicilərə çıxış əldə etmək istəyir. Çünki PiS-in seçici bazasının əsas hissəsini milli-mühafizəkar, sosial baxımdan konservativ və Brüsselə qarşı daha skeptik mövqedə olan seçicilər təşkil edir. Moravetski isə bu bazanı itirmədən daha geniş seçici qrupuna çıxmaq istəyirsə, ritorikasını yumşaltmalı, amma, eyni zamanda, sağ kimliyini də qoruyub saxlamalıdır. Başqa sözlə, o, PiS-in surətini yaratmaq istəmir. Eyni zamanda, PiS-dən tamamilə fərqli bir partiya qurmaq da onun seçki strategiyasına uyğun gəlmir. Əgər Moravetski bu incə xətti keçə bilsə, onun partiyası ciddi seçki layihəsinə çevrilə bilər. Bu isə Tusk üçün heç də yaxşı xəbər deyil.

Polşa seçki sistemində səslərin partiyalar arasında bölünməsi həlledici əhəmiyyət daşıyır. Ona görə də sağdakı parçalanma həm üstünlük, həm də risk yaradır. Əgər Moravetski və Kaçinski eyni seçici qrupuna müraciət etsələr, onların ayrı-ayrı seçkiyə getməsi PiS-in səslərini parçalayar. Bu halda Tusk üçün ən əlverişli nəticə yaranar, sağda kifayət qədər səs toplansa belə, partiyalar parlamentdə hökumət qurmaq üçün lazım olan mandat sayına çata bilməzlər.

Lakin başqa variant da mümkündür. Moravetski PiS-in itirdiyi, lakin Tuskun da qazana bilmədiyi seçiciləri cəlb edə bilər. Bu, xüsusilə iqtisadi məsələlərə həssas, sosial baxımdan mühafizəkar, lakin Kaçinskinin siyasi üslubundan narazı seçicilərə aiddir. Bu halda, Tusk üçün daha təhlükəli siyasi mənzərə yarana bilər.

Bütün diqqətin PiS-dəki parçalanmaya yönəlməsi Tuskun öz siyasi düşərgəsindəki problemləri kölgədə qoyub. Halbuki onun üçün ən ciddi risk rəqibinin parçalanmasından çox öz koalisiyasının zəifləməsidir. Tuskun koalisiyasındakı kiçik tərəfdaşların parlamentə daxil olmaq üçün 5 faizlik baryeri keçə bilməməsi hökumətin gələcəyi baxımından kritik nəticələr doğura bilər. Həmçinin partiyalardan bir neçəsinin parlamentdən kənarda qalması Vətəndaş Koalisiyasının hakim çoxluq yaratmaq imkanlarını məhdudlaşdırar. Bu baxımdan, bugünkü reytinqlərə baxaraq Tuskun növbəti seçkidə rahatlıqla qalib gələcəyini düşünmək yanlış olar.

Beləliklə, Tuskun hazırda rahat görünməsi başadüşüləndir. Əsas rəqibi parçalanıb, keçmiş baş nazir yeni partiya yaradıb, ifrat sağ qüvvələr bir-biri ilə mübarizə aparır. Moravetskinin layihəsi uğursuz olarsa, Tusk bundan ciddi siyasi dividend əldə edə bilər. PiS daha da zəifləyə və sağdakı səslər bir neçə partiya arasında parçalanaraq Tuskun koalisiyasına yol aça bilər.

Amma Moravetski mərkəz-sağ seçicini cəlb edə bilsə, Konfederasiya və digər sağçı qüvvələrlə müəyyən əməkdaşlıq imkanları yaransa, bu gün xaos kimi görünən parçalanmanın yaxın perspektivdə yeni sağ koalisiyanın təməlinin qoyulması ehtimalı yüksəkdir.

Züriyyə QARAYEVA,
politoloq

Doğrudur, Polşada PiS daxilində parçalanmanın dərinləşməsi ilk mərhələdə Donald Tusk və onun rəhbərlik etdiyi siyasi düşərgə üçün əlverişli vəziyyət yaradır. Çünki uzun illər Polşa siyasətində əsas sağ-mühafizəkar qüvvə olmuş PiS-in elektoratının və siyasi elitasının parçalanması müxalifətin vahid alternativ kimi çıxış etmək imkanlarını zəiflədir. Lakin Mateuş Moravetski kimi həm baş nazir təcrübəsinə, həm də sağ seçici arasında tanınmış siyasi profilə malik fiqurun ayrıca siyasi layihə ətrafında qüvvə toplaması vəziyyəti dəyişə bilər. Əgər yeni layihə PiS-dən narazı olan seçicilərlə yanaşı, daha mötədil sağ və mərkəz-sağ elektoratı cəlb edə bilsə, Tusk geniş seçici bazasına malik yeni sağ siyasi blokla üz-üzə qalacaq.

Bu baxımdan PiS-dəki böhranı Tuskun uzunmüddətli siyasi üstünlüyü kimi qiymətləndirmək tezdir. Polşada sağ siyasi spektr PiS-lə məhdudlaşmır və xüsusilə Konfederasiya kimi qüvvələrin güclənməsi sağ elektorat daxilində ciddi yenidənqurmanın getdiyini göstərir. Əsas məsələ Moravetskinin yeni siyasi xəttinin bu qüvvələrlə rəqabət aparacağı, yoxsa gələcəkdə onları vahid hökumət alternativi ətrafında birləşdirmə ehtimalıdır. Belə bir konsolidasiya baş verərsə, Tusk paradoksal vəziyyətlə üzləşə bilər. Daha dəqiq desək, PiS-in zəifləməsindən qısamüddətli qazanc əldə etdiyi halda, növbəti parlament seçkiləri ərəfəsində Tuskun qarşısında əvvəlkindən daha böyük və müxtəlif sosial qruplara müraciət edən sağ koalisiya görməsi mümkündür.

Nəzrin ELDARQIZI
XQ