Pulunu almayana kimi baxmayan həkimlər: səhiyyənin qaranlıq üzü ARAŞDIRMA

Bütün dünyada sağlamlıq xidmətlərinə bərabər, ədalətli çıxış insan hüququ kimi qəbul edilir. Dünya Sağlamlıq Təşkilatının Universal Sağlamlıq Əhatəsi konsepsiyasına görə, insanlar lazım olan tibbi xidmətləri maliyyə çətinliyi olmadan ala bilməlidirlər. Yəni xəstə, həkimə pul verə bilmədiyi üçün müalicədən kənarda qalmamalıdır.

Lakin reallıq çox vaxt fərqlidir: dünyanın bir çox yerlərində xəstələr təxirəsalınmaz və digər tibbi xidmətlər üçün rüşvət, gizli ödənişlər və ya yüksək xəstəxana hesabları ödəmək məcburiyyətində qalırlar, bu da xəstələri müalicədən imtina etməyə və ya xəstəlikləri ağırlaşmasına səbəb olur.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Azərbaycan: Vəziyyət və Problemlər

İctimai rəy və təcrübələr

Azərbaycanda səhiyyə sistemi ilə bağlı ciddi ictimai narazılıq var. Koronavirusdan əvvəl də və sonra da ən çox korrupsiya halları səhiyyə sektorunda müşahidə edilir.

Rüşvət, əlavə ödənişlər və qeyri-rəsmi “pul ödəmə” təcrübələri hələ də bəzi xəstəxanalarda gündəlik tətbiq kimi çəkilir - xəstələr rüşvət verməsələr müalicədən kənarda qalmaq və ya xidmət keyfiyyətinin aşağı olması ilə üzləşə bilirlər.

Ombudsmanın 2024-cü il hesabatına görə, müəyyən hallarda tibbi yardım göstərilməməsi ilə bağlı şikayətlər daxil olub ki, bu da xəstələrin hüquqlarının pozulması kimi qiymətləndirilir.

Maliyyə və struktur problemlər

Bir sıra ekspertlər hesab edir ki, həkimlərin aşağı maaşları, qeyri-kafi maliyyələşmə və səhiyyə infrastrukturu bu sistemdə neqativ davranışlara — xəstələrdən qeyri-leqal ödəniş tələb etməyə — təsir göstərir.

Rəsmi olaraq səhiyyə xidmətləri qanunla pulsuz olmalı olsa da, praktikada xəstəxana daxil olmaqdan dərmanlara qədər gizli ödənişlər hələ də bəzi hallarda mövcuddur.

Xəstələr üçün nəticələr

Nəticədə, imkanı olmayan xəstələr xidmətlərdən imtina edir və ya gecikdirir, özəl klinikalara keçə bilmir və dərmanları almaqda çətinlik çəkir.

Dünya ilə Müqayisə — Bənzərliklər və Fərqlər

Ümumi dünya tendensiyası

Dünya səviyyəsində təxminən 4.6 milyard insan tam tibbi xidmətə çıxışa malik deyil. Maliyyə çətinliyi, yüksək xəstəxana xərcləri və korrupsiya xəstələrin xidmətə çıxışını məhdudlaşdırır.

Rüşvət və qeyri-rəsmi ödənişlər bir çox ölkələrdə hələ də mövcuddur və xəstələrin müalicədən imtina etməsinə səbəb olur.

Misal: Daha ədalətli sistemlər

Yaponiya və bir sıra Avropa ölkələri kimi sistemlərdə hər kəs universal sığorta sisteminə malikdir və həkimlər xəstəxana müalicəsini rədd edə bilməz — xəstə sığorta çərçivəsində ödənilən sistemdə xidmət alır.

Rumıniya kimi ölkələrdə isə vətəndaşın sağlamlıq kartı varsa pulsuz müalicə hüququ vardır və təcili yardım da bu qaydada göstərilir.

Bu model dünyanın bir çox ölkəsində tətbiq olunur və xəstə “pul ödəməyibsə xidmət yox” kimi yanaşmanın qarşısını almağa kömək edir.

Geri qalan reallıqlar

Əksər aşağı və orta gəlirli ölkələrdə, xüsusən Afrikanın bəzi ölkələrində, ailələr xəstəxana xidmətlərinə çıxışı tamamilə ödəmə qabiliyyətinə görə itirir. Bəzi xəstəxanalarda xəstə və ya qohumlar pul verə bilməsələr təxirəsalınmaz yardım belə gecikdirilir və ya rədd olunur — bu, prinsip etibarilə «pul olmayana kömək yoxdur» vəziyyətinə bənzəyir.

Niyə bu problem yaranır?

Korrupsiya və qeyri-rəsmi ödəniş mədəniyyəti: Xüsusən aşağı və orta gəlirli ölkələrdə və bəzən inkişaf etmiş ölkələrdə də xəstələrdən gizli ödənişlər tələb edilməsi problemi hələ də var.

Sistemli maliyyə boşluqları: Səhiyyə az maliyyələşdirildikdə həkimlər əlavə gəlir axtarır və bəzən xəstə hesabına bu ödənilir.

Universal Sağlamlıq Əhatəsinin olmaması: Daha yaxşı idarə olunan və maliyyələşdirilən sistemlərdə xəstədən xidməti pul müqabilində almaq tələb olunmur.

Dünyada hələ çox ölkədə xəstələrin imkanlarından asılı olmayan tibbi xidmətə çıxışı təmin etmək ideal səviyyədə deyil. Azərbaycan daxil olmaqla bir çox yerlərdə xəstələr hələ də gizli ödənişlər və korrupsiya nəticəsində müalicəyə çıxışı məhdudlaşan qruplara mənsubdur. Bu vəziyyət birbaşa insan hüquqlarının pozulması ilə nəticələnə bilər və geniş struktur islahatları tələb edir.

Ayşən Vəli