Qadın nələri bilməlidir? Adrienna Riç

Bu gün tanınmış amerikalı şair, publisist, feminist Adrienna Riçin doğum günüdür.

Kulis.az onun "Qadın nələri bilməlidir?"əsərindən bir hissəni təqdim edir.

Qadın araşdırmaları bəzən sadəcə "kompensasiya xarakterli tarix" (əskikləri tamamlayan tarix) səviyyəsində qala bilir; onlar çox vaxt intellektual və siyasi strukturlara meydan oxumaqda aciz qalırlar. Halbuki qadınların bir qrup olaraq kollektiv və kənarlaşdırılmayan bir azadlığa qovuşması üçün bu strukturlara mütləq meydan oxunmalıdır. Kişi şüuru tərəfindən yaradılmış təsisatların daxilində heç bir qadın həqiqi mənada "özününkü" deyil.

İndi başa çatmaqda olan bu onillikdə daha çox qadın peşə sahələrinə daxil olur (hələ də iş yerində cinsi təcavüzə məruz qalsalar da; hələ də övladları varsa, iki tam ştatlı işin yükünü daşısalar da; hələ də yuxarı təbəqə və qərarverici vəzifələrdə sayca kişilərdən kəskin şəkildə az olsalar da). Biz 1960-cı illərin sonunda formalaşan feminist hərəkatın o ilkin və dərin dərkini xatırlamalıyıq: Heç bir qadın, hamımız azad olmayana qədər azad deyil.

Həm 19-cu, həm də 20-ci əsrlərdə feminizmə qarşı irəli sürülən ilk etirazlardan biri o idi ki, guya bu, qadınları kişilər kimi davranmağa - amansız, istismarçı və zalım olmağa sövq edəcək. Əslində isə radikal feminizm insan münasibətlərinin və strukturlarının elə bir transformasiyasını hədəfləyir ki, burada güc (hakimiyyət) bir neçə nəfər tərəfindən inhisara alınan bir şey deyil, çoxluğun içindən doğan və onlara paylanan, bilik, təcrübə, qərar qəbul etmə, resurslara çıxış, habelə qida, sığınacaq, səhiyyə və savadlılıq kimi təməl formalarda bölüşülən bir qüvvə olsun.

Qadınları yaradılış prosesindən amansızcasına kənarlaşdıran mövcud elm və təhsilin "obyektiv" və "dəyərlərdən kənar" olduğu, feminist araşdırmaların isə "elmdən kənar", "qərəzli" və "ideoloji" olduğu inancı hələ də möhkəm qalır. Lakin fakt budur ki, bütün elmlər, bütün tədqiqatlar və bütün sənət növləri ideolojidir; mədəniyyətdə tərəfsizlik yoxdur.

Hər təbəqədən, mədəniyyətdən və tarixi dövrdən olan o qadınlara layiq olmağı öyrənin ki, onlar fərqli davrandılar; qadınların ictimaiyyət qarşısında danışdıqları üçün ələ salındığı və fiziki təzyiqə məruz qaldığı vaxtlarda cəsarətlə danışdılar. Enn Hatçinson, Meri Uollstonkraft, Qrimke bacıları, Ebbi Kelli, İda B. Uells-Barnett, Suzan B. Entoni, Lillian Smit, Fanni Lu Hamer kimi tabuları qırdılar, həm özlərinin, həm də başqalarının köləliyinə müqavimət göstərdilər. "Simvolik qadın" olmaq — istər Nobel mükafatı qazanın, istərsə də bacılarınızdan imtina etmək bahasına vəzifə sahibi olun — əslində bir kişidən daha az şeyə çevrilməkdir. Çünki kişilər ən azından öz dünya görüşlərinə, qardaşlıq qanunlarına və kişi maraqlarına sadiqdirlər. Mən kişi loyallığını təqlid etməyi təklif etmirəm; filosof Meri Deyli ilə razılaşıram ki, qadınların birliyi tamamilə fərqli olmalı və tamamilə fərqli bir məqsədə - resursların və gücün xəsisliklə toplanmasına deyil, qadınların uzun müddət xor baxılan, məhdudlaşdırılan və israf edilən o kəşf olunmamış resurslarının və transformativ gücünün bir-birimizdə üzə çıxarılmasınaxidmət etməlidir.

"Qadın nələri bilməlidir?" (1979)