Qarabağ musiqiçilərin metafizikası Esse

Vüqar Camalzadə

Bəzən bir səs gəlir – nə tam muğamdır, nə xalq mahnısı, nə də bir bəstəkar melodiyası. Bu, daha çox bir dağın nəfəsidir, bir bulağın susqun çağırışı, min illik bir harayın içində gizlənmiş bir nəğmədir. Qarabağ musiqiçisinin səsi təkcə insani deyil – o, torpağın öz səsidir.

Musiqi yalnız eşidilmir – bəzən duyulur, bəzən hiss olunur, bəzən isə yaşanılır. Qarabağ musiqisi belədir. Onun ifaçıları səsi danışdırmırlar – səs onları danışdırır. Bu musiqiçilər üçün muğam bir sənət deyil, bir haldır; bir məktəb deyil, bir tale yazısıdır. Onlar üçün hər bir ahəng bir iz buraxır – o iz təkcə qulaqda deyil, ruhun dərin qatlarında yaşayır.

Şuşa ucalığı təkcə coğrafi deyil – orada səslər də yüksəkdir, orada ruhun özü dağa dönüb. İbrahimxəlil xanın sarayında səslənən tarla başlayan bu yol, Seyid Şuşinskinin səsində Allaha yüksəldi, Bülbülün nəğməsində elmə və sənətə qarışdı, Rəşid Behbudovda isə dünya musiqisinin universal dilinə çevrildi. Amma onların hamısında bir ruh vardı – Qarabağ ruhu.

Bu ruh bəzən qəmliydi – muğamın ağır məqamlarında, “Segah”ın içində boğulan bir səssizlikdə... Bəzən ümidliydi – “Bayatı-Şiraz”da doğulan bir dualılıq kimi... Bəzən dirildiciydi – “Şur”da alovlanan bir həyat enerjisi kimi... Amma bu ruh həmişə var idi. O, itmədi. Sürgünə düşdü, amma susmadı. Vətəndən ayrıldı, amma musiqidən ayrılmadı.

Qarabağ musiqiçiləri ifa etdikləri səsin içində olurlar. Onlar musiqini təkrarlamırlar – onu doğurlar. Hər ifa yeni bir yaradılışdır, yeni bir ruhi eniş-çıxışdır. Bu musiqi ifa edilmir – bu musiqi yaşanılır. Elə buna görə də Qarabağ musiqisinin mahiyyəti texnika ilə ölçülə bilməz. Bu musiqi metafizikdir – yəni maddi olandan o tayda dayanan bir həqiqətə xidmət edir.

Torpaq işğalda olanda bu musiqi ağlayırdı. Amma o ağlama bir zəifliyin deyil, bir qürurun göz yaşı idi. Səs geri çəkilmədi – əksinə, bütün Azərbaycana yayıldı. Qarabağ torpaq olaraq yox idi, amma Qarabağ musiqi kimi yaşayırdı.

Bu gün isə Qarabağ azaddır. Amma Qarabağ musiqisi hələ də ehtiyatla danışır – çünki o, yalnız sevincin deyil, həm də yaddaşın daşıyıcısıdır. Qarabağ musiqiçiləri artıq azad torpağın səsini danışdırırlar. Və bu səs indi bir çağırışdır – unutmayın, deyir, bu səs sizindir, bu ruh sizin içinizdədir.

Çünki musiqi bizim yaddaşımızdır. Qarabağ musiqisi isə – xalqın ruhuna yazılmış sonsuz bir dua.