Qardaşlığın əskik qalan körpüsü: Dil

Xalidə Xalid
Araşdırmaçı-yazar/ Türkiyə

Siyasi sərhədlər dövlətləri bir-birindən ayıra bilər, amma dillər könülləri birləşdirmək üçündür…

Azərbaycan və Türkiyə arasındakı “Bir millət, iki dövlət” anlayışı yalnız siyasi bir şüar deyil. Bu ifadə ortaq tarixə, ortaq dil köklərinə, ortaq mədəniyyətə və mənəvi dəyərlərə söykənən dərin qardaşlığın ifadəsidir.

Son illərdə iki ölkə arasında siyasi, iqtisadi, hərbi və mədəni əməkdaşlıq əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etmişdir. Lakin bütün bu irəliləyişlərə baxmayaraq, diqqət çəkən mühüm bir boşluq hələ də qalmaqdadır. İki qardaş ölkənin mətbuat və ədəbiyyat mühitində bir-birinin dilindən istifadə arzuolunan səviyyəyə çatmayıb.

Bu gün Türkiyə mətbuatında Azərbaycan türkcəsində qələmə alınmış müəllif yazılarına, elmi məqalələrə və ədəbi əsərlərə son dərəcə az rast gəlinir. Təəssüf ki, oxşar mənzərə Azərbaycan mətbuatında da müşahidə olunur.

Türkiyə türkcəsində qələmə alınmış bir çox mətn öz dil və üslub xüsusiyyətlərini qoruyaraq yayımlanmaq əvəzinə Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırılır, redaktə edilir və ya ümumiyyətlə yayımlanmır.

Halbuki eyni dil ailəsinə mənsub olan iki xalq arasında dil mübadiləsinin bu qədər məhdud olması ciddi düşünülməsi gərəkən bir məsələdir.

İlk ağla gələn səbəblərdən biri iki dil arasındakı fərqlərin olduğundan daha böyük qəbul edilməsidir. Azərbaycan türkcəsi ilə Türkiyə türkcəsi arasında tələffüz, söz ehtiyatı və bəzi terminlərin işlənməsi baxımından müəyyən fərqlər mövcuddur. Lakin bu fərqlər qarşılıqlı anlaşmaya mane olacaq səviyyədə deyil. Əksinə, müntəzəm mütaliə və ünsiyyət sayəsində hər iki cəmiyyət qısa müddətdə bir-birinin dil xüsusiyyətlərinə alışa bilər.

Digər mühüm səbəb isə mətbuatın dilə yanaşmasıdır. Müasir mətbuat daha geniş oxucu auditoriyasına çatmağı hədəflədiyi üçün redaktorlar oxucunun alışdığı dil çərçivəsindən kənara çıxmağa ehtiyatla yanaşırlar.

Universitetlər, elmi jurnallar, nəşriyyatlar və mədəniyyət qurumları arasında birgə layihələrin sayı ildən-ilə artsa da, bu əməkdaşlıq hələ də mövcud potensialdan geri qalır.

Əslində, ortaq elmi nəşrlər, hər iki türkcədə hazırlanan jurnallar, yazıçı mübadiləsi proqramları və birgə ədəbi layihələr bu boşluğun qısa müddətdə aradan qaldırılması üçün mühüm imkanlar yarada bilər.

Psixoloji amilləri də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Azərbaycanda insanlar uzun illərdir Türkiyənin televiziya kanallarını izləyir, bu ölkənin istehsalı olan serial və filmlərə baxırlar.

Buna görə də Türkiyə türkcəsini anlama səviyyəsi kifayət qədər yüksəkdir. Türkiyədə isə gündəlik həyatda Azərbaycan türkcəsi ilə qarşılaşmaq imkanları daha məhduddur. Nəticədə iki tərəfin bir-birinin dilinə alışması eyni səviyyədə baş vermir və dil baxımından yaxınlaşma daha çox birtərəfli xarakter daşıyır.

Məsələnin başqa bir tərəfi də var. Əsas problemlərdən biri fikir mübadiləsinin arzuolunan səviyyəyə çatmamasıdır.

Eyni tarixi paylaşan, eyni qəhrəmanlara ehtiram bəsləyən və ortaq dəyərlərə sahib olan iki qardaş xalq bir-birinin fikir dünyasına kifayət qədər yaxınlaşa bilmirsə, bunun səbəbini yalnız dil qaydalarında axtarmaq doğru olmaz. Bəzən görünməyən maneələr görünənlərdən daha böyük olur.

Bu gün dünyanın bir çox ölkəsində insanlar fərqli dillərdə yazılmış əsərləri oxuya bilmək üçün onların tərcüməsini aylarla gözləməli olurlar. Azərbaycan ilə Türkiyə arasında isə belə bir zərurət yoxdur. Çünki hər iki xalqın dili eyni kökdən qidalanır.

Belə böyük bir üstünlüyün kifayət qədər dəyərləndirilməməsi gələcək nəsillər üçün mühüm bir imkanın itirilməsi deməkdir.

Düşündürücü olan başqa bir məqam da var. Xarici dillərdə yazılmış məqalə və araşdırmalara bir çox platformada maraq göstərilir, onların yayımlanması üçün müxtəlif imkanlar yaradılır. Bəs bizə ən yaxın olan dilə niyə eyni münasibət göstərilmir?

Nə üçün qardaş ölkədən olan müəllif əsərini öz türkcəsində yayımlamaq imkanı əldə etməsin?

Axı belə mətnlər oxucunu yalnız yeni fikirlərlə tanış etmir, həm də onun qardaş xalqın dilini daha yaxından tanımasına və mənimsəməsinə imkan yaradır.

Dil qardaşlığı siyasi qardaşlıqdan geri qalmamalıdır. Dövlətlər arasındakı sazişlər, birgə layihələr və strateji əməkdaşlıq, əlbəttə, böyük əhəmiyyət daşıyır. Lakin xalqları bir-birinə yaxınlaşdıran ən güclü vasitələrdən biri sözdür. Bir yazıçının qələmi, bir alimin araşdırması, bir jurnalistin şərhi və ya bir şairin misraları sərhəd tanımır.

Əgər bu sözlər qardaş ölkəyə müəllifin öz dilində çata bilmirsə, mənəvi bütövləşmə də yarımçıq qalır.

Bəlkə də artıq mətbuat qurumlarının yeni bir yanaşma mənimsəməsinin vaxtıdır. Azərbaycan və Türkiyədə fəaliyyət göstərən qəzet və xəbər saytlarında “Söz körpüsü”, “Ortaq dil, ortaq fikir”, “Dildə bir, sözdə bir” kimi başlıqlar altında silsilə yazılar yayımlana bilər.

Bu bölmələrdə mətnlər müəlliflərin öz türkcəsində təqdim oluna, yalnız zərurət yarandıqda bəzi söz və ifadələrə qısa izahlar əlavə edilə bilər. Beləliklə, həm müəllifin dil və üslub xüsusiyyətləri qorunar, həm də oxucu digər türkcəni təbii şəkildə tanımaq və mənimsəmək imkanı qazanar.

Belə bir təşəbbüs yalnız Azərbaycan və Türkiyə üçün deyil, bütün Türk dünyası üçün nümunə ola bilər.

Ortaq mətbuat və düşüncə mühitinin formalaşması gələcəkdə türk dövlətləri arasındakı mədəni bağların daha da güclənməsinə xidmət edə bilər. Çünki ortaq bilik və fikir dünyası yalnız bir-birimizin sözünü oxuduğumuz, anladığımız və paylaşdığımız zaman formalaşa bilər.

Universitetlər arasında birgə elmi nəşrlərin hazırlanması, jurnalistlərin qardaş ölkənin qəzet və xəbər saytlarında qarşılıqlı olaraq yazılar dərc etməsi, yazıçılar üçün ortaq layihələrin həyata keçirilməsi və mətbuat qurumlarının bir-birinin müəlliflərinə müntəzəm yer ayırması artıq seçim deyil, zərurətdir. Çünki ortaq intellektual mühit yalnız davamlı və qarşılıqlı əməkdaşlıq yolu ilə formalaşa bilər.

Bu gün azərbaycanlı gənclər Türkiyə ədəbiyyatını, türkiyəli gənclər isə Azərbaycan ədəbiyyatını getdikcə daha yaxından tanımağa başlayırlar. Lakin bu proses hələ də əsasən fərdi maraq və şəxsi təşəbbüslər hesabına irəliləyir.

Bu baxımdan, həmin istiqamətdə görülən işlərin dövlət siyasəti səviyyəsində, eləcə də mədəniyyət və mətbuat qurumları tərəfindən ardıcıl şəkildə dəstəklənməsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki mədəni yaxınlıq təsadüflərlə deyil, davamlı, məqsədyönlü və sistemli fəaliyyətlə möhkəmlənir.

Azərbaycanla Türkiyə arasında siyasi, iqtisadi və strateji körpülər gündən-günə daha da möhkəmlənir.

Qardaşlıq yalnız eyni tarixə sahib çıxmaq, eyni sevinci və kədəri bölüşmək deyil; qardaşlıq həm də bir-birinin sözünü olduğu kimi eşitmək, anlamaq və yaşatmaqdır.

Azərbaycan türkcəsi Türkiyədə, Türkiyə türkcəsi isə Azərbaycanda yad səslənməməli, əksinə, ortaq yaddaşın və ortaq gələcəyin doğma səsi kimi qəbul edilməlidir.

Sizcə, artıq qardaşlığın əskik qalan dil körpüsünü möhkəmləndirməyin vaxtı deyilmi?